สถาปัตยกรรมซานฟรานซิสโก: คู่มือสำรวจตึกเด่นและสไตล์สวยในเมือง

แผ่นดินไหวปี 1906 พลิกหน้าตาสถาปัตยกรรมซานฟรานซิสโกอย่างไร

ไม่มีเหตุการณ์ไหนเปลี่ยนโฉมสถาปัตยกรรมซานฟรานซิสโกมากเท่าแผ่นดินไหวและไฟไหม้ครั้งใหญ่ในเดือนเมษายน 1906 บ้านเรือนหายไปถึง 28,000 หลัง หรือครึ่งหนึ่งของเมือง จากนั้นเกิดยุคฟื้นฟูที่รวดเร็วที่สุดในประวัติศาสตร์สหรัฐ โดยมีบ้านใหม่สไตล์เอ็ดเวิร์ดเดียนผุดขึ้นระหว่างปี 1906-1915 เป็นจำนวนมาก

หลายคนมักคิดว่าเมืองนี้มีแต่ตึกยุควิกตอเรียน แต่ในความเป็นจริง บ้านสไตล์เอ็ดเวิร์ดเดียนกลับมีมากกว่า ความต่างคือ เอ็ดเวิร์ดเดียนเน้นความเรียบง่ายขึ้น มีหน้าต่างแบบ bay window แบนหรือทรงกล่อง ไม่ตกแต่งอลังการเท่าวิกตอเรียน ผังอาคารก็คล้ายกันทั้งบล็อก สังเกตฝาผนังฉาบสตัคโคกรอบไม้เรดวู้ดที่เห็นตามย่าน Sunset, Richmond และ Noe Valley ซึ่งเป็นเอกลักษณ์มาตรฐานของบ้านพักอาศัยที่นี่

ยุคหลังแผ่นดินไหวนี่เองที่ซานฟรานซิสโกเริ่มทดลองวิธีโครงสร้างใหม่ วิศวกรและสถาปนิกหันมาใช้คอนกรีตเสริมเหล็กก่อนเมืองใหญ่อื่น ๆ ในอเมริกา เพราะสถานการณ์บีบบังคับและเทคโนโลยีพัฒนารวดเร็ว ตัวอย่างสำคัญคือ Hallidie Building (1917) ที่มักถูกยกให้เป็นหนึ่งในตึกผนังกระจก (curtain-wall) แห่งแรกของโลก

วิกตอเรียนและเอ็ดเวิร์ดเดียน: ดูรายละเอียดอะไรดี

ซานฟรานซิสโกมีบ้านวิกตอเรียนหลงเหลือสมบูรณ์มากที่สุดแห่งหนึ่งในสหรัฐ ส่วนใหญ่สร้างช่วง 1870–1906 สไตล์วิกตอเรียนมีแยกย่อยอย่าง Italianate (หน้าตาเรียบ หน้าต่างสูงแคบ มีชายคาประดับ), Stick-Eastlake (มีไม้ตั้งแนวตั้งตกแต่ง และงานแกะฉลุละเอียด), และ Queen Anne (หอคอยมุมกลม ระเบียงรอบบ้าน หน้าอาคารไม่สมดุลและตกแต่งหนักมือ) สไตล์แต่ละแบบสะท้อนรสนิยมของแต่ละยุค เหมือนโซนวิกตอเรียนของซานฟรานซิสโกคือไทม์ไลน์ย่อของศิลปะปลายศตวรรษที่ 19

กลุ่มบ้านวิกตอเรียนที่คนถ่ายรูปมากที่สุดคือ Painted Ladies ที่ Alamo Square บ้าน Queen Anne เรียงหน้ากันบนถนน Steiner หันหน้าเข้าวิวเมือง ถึงจะถ่ายรูปขึ้น แต่ถ้ายากินบรรยากาศตึกวิกตอเรียนที่มีความหลากหลายทางสถาปัตย์มากกว่า ไปเดิน Western Addition หรือบล็อกบางส่วนของ Pacific Heights จะเห็น Italianate, Stick, Queen Anne อยู่ติดกัน ที่สำคัญคือย่าน ย่าน Haight-Ashbury ก็รวมบ้านแถวสไตล์วิกตอเรียนสมบูรณ์หลายหลัง ยังเห็นงานไม้เดิม ๆ ที่บ้านเมืองใหญ่อื่นถูกลอกออกไปแล้ว

• Italianate (1860s–1880s) หน้าต่าง bay เรียบหรือเอียงสูง ตัวบ้านทรงสูงแคบ ชายคาประดับ มักเจอแถบ Western Addition และ Cow Hollow
• Stick-Eastlake (1870s–1890s) หน้าอาคารเรียบ ใช้ไม้แผ่นตั้งและลายฉลุ เด่นตรงทำง่ายกว่าสไตล์ Queen Anne จึงพบตามแปลงเล็ก ๆ
• Queen Anne (1880s–1900s) หอคอยมุมกลม ระเบียงโค้งหลังคาซ้อน หน้าจั่วลาด ไม่สมดุล สัญลักษณ์ของบ้านวิกตอเรียนที่ซับซ้อนสุด เจอบ่อยสุดใน Pacific Heights กับ Alamo Square
• Edwardian (1906–1915) ยุคหลังแผ่นดินไหว โดดเด่นด้วย bay window แบน/กล่อง ตกแต่งน้อยกว่าวิคตอเรียน ผังบ้านใช้พื้นที่ efficiently คือบ้านพักอาศัยหลักของเมือง

แลนด์มาร์คเด่น: Art Deco, Beaux-Arts และตึกโมเดิร์น

สำหรับ สะพานโกลเดนเกต (เสร็จปี 1937) จุดเด่นสถาปัตยกรรมของเมืองที่เป็นที่รู้จักไปทั่วโลก ปลายสะพานเป็น Art Deco ผลงานการออกแบบตกแต่งของสถาปนิก Irving Morrow สูงถึง 746 ฟุตเหนือผิวน้ำ สี International Orange เดิมทาเป็นรองพื้นกันสนิม แต่ Morrow เห็นว่าสวยลงตัวกับวิวรอบ ๆ เลยถูกเลือกและใช้มาจนถึงวันนี้ จุดชมสะพานฟรีตลอดริมใต้สะพานและฝั่ง South Plaza

อีกหนึ่งสัญลักษณ์คือ Transamerica Pyramid (สร้างปี 1972) ออกแบบโดย William Pereira รูปทรงปลายแหลมสร้างกระแสตอนสร้างเสร็จใหม่ ๆ ตั้งอยู่ใน Financial District เห็นได้จากหลายย่าน ถึงจะไม่ได้เป็นที่ตั้งบริษัท Transamerica อีกต่อไป แต่สวน Redwood Park รอบตึกนั้นเปิดให้สาธารณชนเข้าได้

Coit Tower (สร้างปี 1933) ตั้งอยู่บน Telegraph Hill เป็นคอลัมน์คอนกรีตกลมสไตล์ Art Deco จุดเด่นของที่นี่คือภาพจิตรกรรม WPA ข้างในกับสถาปัตยกรรมนอกตึก ผลงานของ Arthur Brown Jr. คนเดียวกับ City Hall ขึ้นชมหอชมวิวมีค่าบัตรนิดหน่อย แต่เดินขึ้น Greenwich หรือ Filbert Steps มาฟรี แถมผ่านสวนสวยที่ชาวบ้านช่วยกันดูแล

อีกรายการสำคัญ Palace of Fine Arts ในย่าน Marina คือผลงานสถาปัตยกรรมสุดอลังการของเมือง ออกแบบโดย Bernard Maybeck สำหรับงาน Panama-Pacific International Exposition ปี 1915 ในแนว Beaux-Arts คลาสสิกโรมัน อาคารที่เห็นปัจจุบันคือเวอร์ชั่นสร้างใหม่ในยุค 1960s เดินเล่นรอบระเบียงโถงใหญ่และสระน้ำฟรีได้ตลอดวัน

สำรวจสถาปัตยกรรมแต่ละย่าน: เดินแถบไหนดี

แต่ละย่านซานฟรานซิสโกให้ภาพรวมสถาปัตยกรรมไม่ซ้ำกัน Nob Hill เหมาะคนชอบโรงแรมหรูยุคทองและสถาปัตย์ศตวรรษต้น ๆ โบสถ์ Grace Cathedral เป็นแนวโกธิครีไววัล ใช้เวลาสร้างข้ามยุคหลังแผ่นดินไหว ปี 1906 (ด้านหน้าสร้างเสร็จปี 1964) โรงแรม Fairmont กับ Mark Hopkins ก็เป็นช่วงฟื้นฟู ล็อบบี้สวย เดินเข้าไปชมได้แม้ไม่ได้เป็นแขก

ไชน่าทาวน์ สร้างภาพจำสถาปัตยกรรมของตัวเองใหม่หลังปี 1906 เน้นดึงดูดนักท่องเที่ยวและแสดงอัตลักษณ์ย่าน ประตูมังกรบนถนน Grant และร้านค้าสไตล์เจดีย์เกิดขึ้นในช่วงนั้น นอกจากนี้ยังเป็นย่านที่หนาแน่นมาก อาคารหลายหลังจึงสร้างเป็นตึกแถว มีชั้นหลายชั้นพร้อมหลังคากระเบื้องจีนกับระเบียงตกแต่ง

ถ้ามองหาตึกแนวโมเดิร์น ให้เดินสำรวจ SoMa (South of Market) ที่นี่รวมงานสถาปัตยกรรมยุคหลัง 1990 เช่น SFMOMA ของ Snohetta ปี 2016 ที่หน้าตาอาคารคลื่นน้ำเด่นชัด และ การเปลี่ยนแปลงของละแวกนี้ก็เห็นได้จากกลุ่มวัฒนธรรม Yerba Buena Gardens ที่ก่อสร้างยุค 90-2000 อย่างศูนย์ Moscone และอาคารฝั่งวัฒนธรรมอีกหลายแห่ง เปลี่ยนโฉมจากเขตโรงงานมาเป็นย่านศิลปะ

• Nob Hill: Grace Cathedral (โกธิครีไววัล), โถงล็อบบี้โรงแรม Fairmont, บรรยากาศรถราง California Street
• Pacific Heights: ศูนย์รวมบ้าน Queen Anne และ Italianate มากสุดในเมือง
• Chinatown: อาคารการค้าแนวใหม่หลังปี 1906 มีลายประดับจีน ประตูมังกรที่แยก Grant กับ Bush
• North Beach: โบสถ์ Saints Peter and Paul (ฟื้นฟูยุคเรอเนสซองอิตาลี), วิวรอบ Washington Square Park
• Civic Center: City Hall (โดม Beaux-Arts ใหญ่กว่ารัฐสภาสหรัฐ), ห้องสมุดใหญ่, War Memorial Opera House
• Financial District: ตึก Transamerica Pyramid, Hallidie Building แบบ curtain wall, Salesforce Tower (2018)
• SoMa: ส่วนขยาย SFMOMA, กลุ่มอาคารวัฒนธรรม Yerba Buena Gardens, Moscone Center

ทิปเดินชมสถาปัตยกรรมแบบมือโปร

SF City Guides โครงการของ San Francisco Public Library Foundation จัดทัวร์เดินชมฟรี เจาะแต่ละย่านและธีมสถาปัตย์ ลงทะเบียนล่วงหน้าทางเว็บไซต์ก่อน ทัวร์แต่ละวันไม่ซ้ำ ใช้เวลาราว 90 นาที เดินประมาณ 10-20 ช่วงถนน เนินในเมืองบางจุด ชันจริงจัง (โดยเฉพาะ Nob Hill, Russian Hill, Telegraph Hill) เตรียมรองเท้าพื้นยางดี ๆ ไว้ หากมีขั้นบันไดอย่าง Filbert และ Lyon Steps ต้องเดินขึ้นกว่า 100 ขั้น

American Institute of Architects San Francisco (AIASF) มีแหล่งลิสต์อาคารเด็ดสำคัญตามประเภทและย่านให้โหลดฟรี เป็นจุดตั้งต้นลุยเองดีเลย ช่วง ก.ย.–ต.ค. แสงสวย ฟ้าโล่ง เหมาะถ่ายภาพ หน้า Summers ช่วงเช้า (มิ.ย.–ส.ค.) มักฟ้ามัวกลายเป็นทึบถึงเที่ยงหรือบ่าย ตึกสีซีด มองสะพานโกลเดนเกตยาก ดู คู่มือมุมมองสวยในซานฟรานซิสโก สำหรับจุดถ่ายภาพในแต่ละสภาพอากาศ

ซานฟรานซิสโกเดินชมอาคารได้ง่าย แต่เนินสูงก็มีผลกับการวางเส้นทาง ส่วนใหญ่เดินลงเขาง่ายกว่าขึ้น ควรใช้ขนส่งมวลชนหรือรถราง F-line เพื่อเดินเที่ยวแต่ละกลุ่มตึกได้ไกลขึ้น ดูเพิ่มเติมใน คู่มือเดินทางในซานฟรานซิสโก เพื่อดูตัวเลือกขนส่งให้เหมาะกับเส้นทางเดินเที่ยวของคุณ

ข้อเข้าใจผิดยอดฮิตเรื่องสถาปัตย์ซานฟรานซิสโก

หลายคนคิดว่าเมืองนี้รอดมาได้แบบวิกตอเรียนล้วน ๆ เพราะภูมิศาสตร์ช่วย แต่จริง ๆ แล้ว อีกหลายย่านฝั่งตะวันตกเช่น Richmond กับ Sunset เต็มไปด้วยบ้านแถวยุค 1920-1950 แบบเมดิเตอร์เรเนียนกับ Streamline Moderne นี่แหละที่ชาวเมืองส่วนใหญ่อยู่กัน เป็นภาพจำบ้านธรรมดาที่แต่ละเมืองไม่มี แต่ซ่อนความน่าสนใจของวิถีชีวิตจริงไว้

Civic Center ย่านราชการของเมืองก็มักถูกมองข้าม ทั้ง ๆ ที่ City Hall (เสร็จปี 1915) มีโดมใหญ่กว่า Capitol ของสหรัฐ (สูง 307.5 ฟุต) เป็นตัวอย่างงาน Beaux-Arts สาธารณะชั้นนำของอเมริกา ออกแบบโดย Arthur Brown Jr. และ John Bakewell หลังผ่านการประกวด เข้าโถงกลางและโถงโดมได้ฟรีช่วงเปิดทำการ รอบ ๆ Civic Center ยังมีห้องสมุดใหญ่ พิพิธภัณฑ์ศิลปะเอเชีย โรงโอเปร่า Davies Symphony Hall ที่รวมสถาปัตยกรรมราชการหนาแน่นจริง ๆ