Chrysler Building: najpiękniejszy wieżowiec Nowego Jorku

Czym Chrysler Building jest – a czym nie jest

Chrysler Building, ukończony 27 maja 1930 roku, to wieżowiec w stylu Art Deco o wysokości 319 metrów (1046 stóp), stojący przy 405 Lexington Avenue w Midtown Manhattan. Przez około 11 miesięcy nosił tytuł najwyższego budynku świata, zanim wyprzedził go Empire State Building. Według większości architektów to właśnie Chrysler Building jest piękniejszy z tej dwójki.

Zanim tu przyjdziesz, warto wiedzieć jedno: to działający biurowiec — bez publicznego tarasu widokowego i z mocno ograniczonym dostępem dla zwiedzających. Historyczne obserwatorium zamknięto dziesiątki lat temu. Planowany nowy taras widokowy został wprawdzie zatwierdzony — ogłoszono nawet orientacyjne ceny biletów w okolicach 35–40 dolarów — ale do tej pory nie otwarto go z powodu sporów prawnych. Przychodzi się tu dla elewacji i tego w zupełności wystarczy.

Architektura: dlaczego ten budynek jest wyjątkowy

Architekt William Van Alen projektował Chrysler Building w latach 1928–1930 dla magnata motoryzacyjnego Waltera Chryslera, który chciał czegoś, co wyrażałoby ambicję i nowoczesność w równym stopniu. Van Alen nie zaprojektował po prostu wysokiego budynku — stworzył manifest ze stali i cegły, który do dziś pozostaje niedoścignionym przykładem swojego stylu.

Koroną budynku są promieniście rozchodzące się, słoneczne łuki pokryte Nirostą — stopem chromowo-niklowym, który nie rdzewieje ani nie traci połysku. Z daleka te łuki przypominają zachodzące na siebie orle skrzydła, a przy pewnym oświetleniu wydają się wręcz wibrować. Na narożnikach 61. piętra sterczą orle gargulce wzorowane na ozdobach maski silnika samochodów Chrysler z 1929 roku. Z bliska są gigantyczne i zadziwiająco szczegółowe — choć większość zwiedzających ogląda je wyłącznie przez zoom aparatu.

Budynek ma też ciekawą cechę konstrukcyjną: powszechnie uważa się go za najwyższy ceglany budynek świata ze stalowym szkieletem. Elewacja powyżej dolnych pięter pokryta jest tradycyjną cegłą, a nie szklaną kurtyną charakterystyczną dla późniejszych wieżowców — co nadaje jej ciepło i fakturę rzadko spotykaną w tej skali. Hol, przez który codziennie przechodzą najemcy i ich goście, wyłożony jest czerwonym marokańskim marmurem i bursztynowym onyksem, a sufity zdobią malowidła przedstawiające transport i przemysł — choć dostęp dla publiczności jest tu dziś ograniczony i zależy od ochrony budynku.

Chrysler Building otrzymał status nowojorskiego zabytku w 1978 roku i został wpisany do Krajowego Rejestru Miejsc Historycznych w 1976 roku. Jego wpływu na szerszą historię nowojorskiej architektury nie sposób przecenić. Powstał dokładnie w momencie, gdy Art Deco przenikał z europejskich sztuk dekoracyjnych do amerykańskiego budownictwa miejskiego i wyznaczył standard, którego nikomu nie udało się powtórzyć.

Jak budynek zmienia się w ciągu dnia

Na poziomie ulicy Chrysler Building wygląda jak większość wieżowców w Midtown: pracownicy biurowi wchodzą i wychodzą, furgonetki dostawcze stoją na Lexington, a podstawa budynku częściowo chowa się za sąsiednimi budynkami i elementami ulicznej infrastruktury. Magia kryje się w spojrzeniu ku górze — i to, jak wygląda ta chwila, bardzo zależy od pory dnia.

Wczesnym rankiem, mniej więcej między 7 a 9, światło pada najczyściej na elewacje od wschodu i północy. Stalowa korona łapie nisko stojące słońce i odbija srebrzysto-białą poświatę — fotografowie specjalnie planują wizyty o tej porze, żeby to uchwycić. Przed godziną 9 ruch pieszych jest stosunkowo niewielki, więc możesz spokojnie stać na chodniku przy 42nd i Lexington bez koniecznego wymijania przechodniów.

W południe światło spłaszcza koronę, a okoliczne chodniki wypełniają pracownicy wychodzący na lunch. To nie jest najgorszy moment, ale zdecydowanie nie najlepszy. Późnym popołudniem, około 16–17 latem, długie cienie i ciepłe, bursztynowe światło nadają ceglastym niższym piętrami pięknej poświaty — choć sama korona staje się trudna do odczytania na tle jasnego zachodniego nieba. Zmrok i pierwsza godzina po zapadnięciu ciemności to według większości odwiedzających absolutnie najlepszy czas na wizytę. Korona jest wtedy podświetlona, a stalowe łuki zamieniają się w coś przypominającego raczej srebrne światło niż metal. Miasto wokół ciemnieje, a korona pozostaje jasna — żaden dzienny widok tego nie powtarza.

Dojazd i okolica

Grand Central Terminal leży o jedną przecznicę na zachód od Chrysler Building przy 42nd Street, co czyni to miejsce jednym z najlepiej skomunikowanych punktów w Nowym Jorku. Linie metra 4, 5, 6, 7 i S zatrzymują się na stacji Grand Central–42 St. Spacer od wyjścia na Lexington Avenue do podnóża budynku zajmuje około dwóch minut.

Chrysler Building stoi na wschodnim końcu jednego z najbardziej atrakcyjnych spacerowych korytarzy Midtown. Stąd możesz iść na zachód wzdłuż 42nd Street do Grand Central Terminal (warto wejść dla samej architektury), a potem kontynuować spacer w kierunku Bryant Park, Piątej Alei i głównego gmachu Nowojorskiej Biblioteki Publicznej. Ten odcinek nagradza tych, którzy patrzą w górę — na budynki, nie tylko na witryny sklepowe.

42nd Street przy Lexington jest głośna, jak całe Midtown — z charakterystycznym połączeniem klaksonów taksówek, gdzieś pobliskiej budowy i dudnienia metra pod kratkami wentylacyjnymi. W cieplejszych miesiącach w powietrzu unosi się zapach z budek z jedzeniem, a chodnik przy wejściu do budynku jest często nierówny. Załóż wygodne buty — będziesz stać i chodzić przez co najmniej 20–30 minut, patrząc w górę.

Wyścig po tytuł: krótka historia budynku

Historia budowy Chrysler Building zawiera jeden z bardziej dramatycznych momentów w dziejach architektury. Van Alen przez miesiące potajemnie montował wewnątrz korony dekoracyjną iglicę ze stali nierdzewnej — bez wiedzy opinii publicznej i ekipy wznoszącej w pobliżu 40 Wall Street, która była przekonana, że to właśnie jej budynek będzie najwyższy na świecie. W październiku 1929 roku, gdy 40 Wall Street zbliżało się do końca budowy, 56-metrowa iglica została wciągnięta przez dach Chrysler Building i zamocowana w ciągu 90 minut. Chrysler Building wyprzedził rywala o ponad 30 metrów.

Triumf trwał krótko. Empire State Building, którego budowę rozpoczęto w 1930 roku, wyprzedził go już rok później. Ale ta architektoniczna rywalizacja zaowocowała budynkami, które nie powstałyby pod dyktando samej użyteczności czy czystej logiki rynku. Korona Chrysler Building istnieje między innymi dlatego, że Walter Chrysler i William Van Alen chcieli wygrać.

Jeśli zależy ci na widoku z góry, Summit One Vanderbilt mieści się zaledwie przecznicę dalej na zachód przy 42nd Street i oferuje jedne z najlepszych widoków z wysokości w całym mieście — w tym bezpośredni widok na koronę Chrysler Building z mniej więcej tej samej wysokości.

Czego realnie się spodziewać jako zwiedzający

Powiedmy wprost: Chrysler Building to atrakcja zewnętrzna. Podejdziesz, zatrzymasz się, spojrzysz w górę, zrobisz zdjęcia i pójdziesz dalej. Nie ma tu biletu do kupienia, kolejki do ustawienia ani żadnej części wewnętrznej dostępnej dla ogółu zwiedzających. Dla niektórych podróżnych to może być za mało, żeby poświęcać temu miejscu osobny czas. Dla innych — zwłaszcza tych zainteresowanych architekturą lub fotografią miejską — budynek w pełni wystarcza.

Chrysler Building sprawdza się najlepiej jako element dłuższego spaceru po Midtown, a nie jako samodzielny cel. Trasa łącząca Grand Central Terminal, spacer Park Avenue lub 42nd Street i przystanek w Bryant Park sprawia, że budynek staje się jednym z satysfakcjonujących punktów dwu- lub trzygodzinnej pętli — zamiast odizolowanego postoju, który sam w sobie mógłby wydać się zbyt skromny.

Podróżnicy zainteresowani ikonicznymi budynkami nowojorskiej panoramy powinni rozważyć połączenie tej wizyty z Empire State Building na zachodzie i Top of the Rock w Rockefeller Center — oba oferują pełne tarasy widokowe i atrakcje wewnątrz. Siła Chrysler Building jest czysto wizualna i architektoniczna — nie znajdziesz tu doświadczenia w stylu obserwatorium czy muzeum.