Piazza Navona: największy barokowy plac Rzymu

Czym naprawdę jest Piazza Navona

Piazza Navona to nie tylko plac. To 2000-letni rzymski stadion, który nigdy nie przestał być używany. Cesarz Domicjan kazał wybudować Stadion Domicjana w 86 roku n.e. z myślą o zawodach atletycznych. Obiekt mieścił około 30 000 widzów. Kiedy stadion wyszedł z użycia, miasto wrosło w jego strukturę, a nie wybudowało się ponad nią: mieszkańcy stawiali domy przy zewnętrznych murach, a kupcy handlowali na dawnym torze wyścigowym. W średniowieczu arena stała się targowiskiem. Wydłużony owal, po którym dziś spacerujesz, niemal dokładnie odwzorowuje dawne rzędy trybun.

Sama nazwa ma korzenie w tych starożytnych igrzyskach. Łacińskie słowo Agones oznaczało zawody atletyczne odbywające się w tym miejscu. Z biegiem wieków wymowa ulegała zmianie: in Agone stało się Nagone, a potem Navona. Nazwa nie ma nic wspólnego z łodziami, bez względu na to, co mówią wam okoliczni sprzedawcy.

Barokowa przemiana za pontyfikatu Innocentego X

Plac w dzisiejszym kształcie to w dużej mierze dzieło jednego ambitnego pontyfikatu. Papież Innocenty X, sprawujący urząd w latach 1644–1655, postanowił przekształcić plac przed rodzinnym palazzo w najbardziej efektowną przestrzeń publiczną Rzymu. Zamówił Fontanę Czterech Rzek, dał swoim architektom wolną rękę przy kościele Sant'Agnese in Agone i w ten sposób zamienił dawny rynek w pokaz kontrreformacyjnego przepychu.

Fontana dei Quattro Fiumi, centralna i najważniejsza fontanna placu, powstała według projektu Gian Lorenza Berniniego i była ukończona między 1647 a 1651 rokiem. Cztery potężne marmurowe figury symbolizują cztery wielkie rzeki ówczesnego świata: Nil, Ganges, Dunaj i Rio de la Plata. Każdej postaci towarzyszą zwierzęta i rośliny charakterystyczne dla danego regionu. Nad nimi góruje starożytny egipski obelisk, który Domicjan kazał przywieźć z Egiptu, a następnie ustawić przy swoim Cyrku na Via Appia. Bernini umieścił go tu, wieńcząc czubek papieskim gołębiem.

Popularna historia, jakoby Bernini zaprojektował postać Rio de la Plata z ręką zasłaniającą oczy od fasady kościoła Borrominiego – jako teatralną zniewagę dla rywala – to prawie na pewno późniejszy wymysł. Kościół nie był jeszcze ukończony, gdy Bernini skończył fontannę. Niemniej rywalizacja między Berninim a Francesco Borrominim była jak najbardziej prawdziwa i pełna wzajemnej niechęci. Więcej o barokowym krajobrazie centro storico znajdziesz w przewodniku po najpiękniejszych kościołach Rzymu.

Sant'Agnese in Agone, kościół o wklęsłej fasadzie dominujący nad zachodnią pierzeją placu, został zapoczątkowany przez Carla i Girolama Rainaldiech, a ukończony przez Borrominiego. Kościół stoi w miejscu, gdzie miała zostać wystawiona na widok publiczny chrześcijańska męczennica Agnieszka – i cudownie uchroniona. Jego niezwykła, wklęsła elewacja sprawia wrażenie głębi i optycznie powiększa budowlę – to klasyczny barokowy trik z przestrzenią, który docenia się przy dłuższym oglądaniu.

Co widzisz, spacerując po placu

Wchodząc na plac wąskimi uliczkami od północy lub południa, od razu uderza cię skala przestrzeni. Plac ma około 240 metrów długości i 65 metrów szerokości, a otaczające go fasady są wystarczająco wysokie, by tworzyć silne poczucie zamknięcia. Kamień pod nogami jest wygładzony przez wieki ruchu, miejscami nierówny, a gdy jest mokry – naprawdę śliski.

Wzdłuż centralnej osi ustawione są trzy fontanny. Fontana dei Quattro Fiumi dominuje pośrodku. Na południu stoi Fontana del Moro z postacią Maura trzymającego delfina – zamówiona pierwotnie przez papieża Grzegorza XIII w 1574 roku, a później przerobiona przez Berniniego. Na północy Fontana del Nettuno przedstawia Neptuna walczącego z ośmiornicą, choć figury, które widzisz dziś, to dziewiętnastowieczne dzieła Antonia Della Bitty i Gregoria Zappalà, zastępujące prostszy basen, który stał tu przez wieki.

Obrzeża placu zajmują tarasy restauracyjne, budki z lodami i artyści sprzedający grafiki i portrety. To nieodłączna część charakteru tego miejsca, choć zarazem jego najbardziej komercyjna twarz. Licz się z tym, że będziesz zaczepiany, jeśli zatrzymasz się przy zewnętrznych krawędziach placu – szczególnie między południem a wczesnym wieczorem.

Jak plac zmienia się przez cały dzień

O 7:30 rano Piazza Navona jest niemal pusta. Światło pada nisko od wschodu, przecinając rzeźby fontann i rzucając długie cienie na kamień. Wyraźnie słyszysz szum wody. Kilku miejscowych mija plac w drodze do pracy. To najlepsza pora, żeby spokojnie przyjrzeć się fontannom bez walki z selfie-kijami.

Około 11:00 zaczynają przyjeżdżać wycieczki, a kawiarnie i restauracje otwierają się na dobre. Największy tłok panuje mniej więcej od 12:00 do 20:00, gdy turyści, artyści uliczni, rysownicy karykatur i goście restauracji tworzą prawdziwy ścisk. Poruszanie się z wózkiem dziecięcym lub na wózku inwalidzkim jest w tych godzinach możliwe, ale wymaga cierpliwości.

Po 21:00 atmosfera znów się zmienia. Światła restauracji odbijają się w mokrych kocich łbach, fontanny są podświetlone, a plac bardziej przypomina scenografię teatralną niż zwykłą przestrzeń publiczną. To właśnie wtedy Piazza Navona jest najbardziej fotogeniczna – i wtedy też sami Rzymianie przychodzą tu na wieczorną passeggiata.

Co kryje się pod spodem: Stadion Domicjana

Oryginalny stadion leży około 4,5–6 metrów poniżej obecnego poziomu ulicy. Fragmenty antycznej budowli można zobaczyć w dwóch miejscach: w podziemiach kościoła Sant'Agnese in Agone oraz pod budynkiem przy sąsiedniej Piazza di Tor Sanguigna, gdzie urządzono specjalne stanowisko archeologiczne. Podziemne stanowisko Stadionu Domicjana oferuje zwiedzanie z przewodnikiem po zachowanych rzędach trybun i zakrzywionej ścianie końcowej, dzięki czemu doskonale widać, jak oryginalna budowla zdeterminowała wszystko, co nad nią powstało. Wstęp jest płatny oddzielnie i wart zachodu, jeśli interesujesz się rzymską archeologią.

Zakrzywiony północny koniec placu, gdzie ulica skręca wokół półkolistego cypla, dokładnie odwzorowuje zaokrąglony kraniec toru stadionu. Stojąc tam i patrząc na południe wzdłuż całej długości placu, zajmujesz mniej więcej tę samą pozycję, którą zajmował rzymski widz siedzący na górnych trybunach w I wieku. Fizyczna pamięć tej budowli nigdy do końca nie zniknęła.

Praktyczne informacje dla odwiedzających

Piazza Navona to przestrzeń publiczna – wstęp jest bezpłatny, nie ma godzin zamknięcia i nic nie trzeba rezerwować. Najbliższe przystanki autobusowe znajdują się przy Corso Vittorio Emanuele II, pięć minut spacerem na południe, obsługiwane przez kilka linii, w tym 40, 46, 62 i 64. W pobliżu nie ma stacji metra. Taksówki mogą zatrzymać się na otaczających ulicach, ale nie wjeżdżają w strefę dla pieszych.

Plac leży w samym sercu Centro Storico, co sprawia, że naturalnie łączy się z innymi ważnymi atrakcjami. Panteon jest 7 minut spacerem na wschód. Campo de' Fiori – około 10 minut na południe. Jeśli planujesz cały dzień w tej okolicy, plac sprawdzi się świetnie jako punkt startowy lub wieczorne zakończenie trasy, niekoniecznie jako samodzielny cel.

Jedzenie w tarasowych restauracjach przy placu jest drogie w stosunku do tego, co dostajesz – płacisz głównie za lokalizację. Lepszą strategią jest traktowanie placu jako miejsca spotkań lub krótkiego odpoczynku, a na posiłek wychodzenie jedną lub dwie ulice dalej, gdzie zapłacisz ułamek tej ceny. To samo dotyczy kawy: espresso w barze dwa kwartały na wschód kosztuje mniej niż połowę tego, czego żądają tarasy przy placu.

Jeśli podróżujesz z dziećmi, plac sprawdza się doskonale jako darmowa atrakcja – choć musisz się liczyć z tym, że restauracje i lodziarnie natychmiast wzbudzą zainteresowanie najmłodszych. Szerszy plan zwiedzania Rzymu z dziećmi znajdziesz w przewodniku po Rzymie z dziećmi.

W grudniu na Piazza Navona odbywa się tradycyjny jarmark bożonarodzeniowy, którego historia sięga kilku stuleci. Trwa od początku grudnia do początku stycznia i wypełnia plac straganami z zabawkami, słodyczami i sezonowym jedzeniem. To naprawdę przyjemne wydarzenie, ale tłumy są wtedy ogromne. Jeśli chcesz zaplanować wizytę z uwzględnieniem sezonowości Rzymu, zajrzyj do przewodnika o najlepszym czasie na wizytę w Rzymie, gdzie znajdziesz opis warunków miesiąc po miesiącu.