Wieża i Muzeum Jamesa Joyce'a: Tu zaczyna się Ulisses

Czym właściwie jest Wieża i Muzeum Jamesa Joyce'a

Wieża i Muzeum Jamesa Joyce'a to przysadzista, okrągła wieża Martello zbudowana przez brytyjskie wojsko w 1804 roku – jedna z całej sieci nadmorskich fortyfikacji mających odpierać ewentualną inwazję napoleońską, do której nigdy nie doszło. Stoi na niskim granitowym cyplu w Sandycove Point, około 14 km na południe od centrum Dublina i mniej więcej 2 km od Dún Laoghaire. Wieża jest niewielka, jej mury mają ponad metr grubości, a platforma armatnia na dachu oferuje dziś gościom niezakłócony widok na całą Zatokę Dublińską.

Jej literackie znaczenie jest precyzyjnie udokumentowane. We wrześniu 1904 roku pisarz Oliver St John Gogarty wynajął wieżę od Sekretarza Stanu ds. Wojny za roczny czynsz ośmiu funtów. James Joyce spędził tu sześć dni, po czym odszedł nagle po napiętym incydencie z udziałem innego gościa, Samuela Cheneviksa Trencha, który w trakcie koszmaru sennego wystrzelił z pistoletu w garnki nad miejscem snu Joyce'a. Joyce nigdy już tu nie wrócił, ale też nigdy o tym miejscu nie zapomniał. Otworzył Ulissesa – swoją powieść z 1922 roku – sceną, w której Stephen Dedalus i postać Bucka Mulligana stoją właśnie na tym dachu, czyniąc z wieży jedno z najbardziej rozpoznawalnych miejsc w literaturze XX wieku.

Muzeum otwarto w 1962 roku, w dużej mierze dzięki staraniom Sylvii Beach – paryskiej księgarki, która jako pierwsza wydała Ulissesa. Było to pierwsze muzeum poświęcone Joyce'owi na świecie. Dziś na parterze i pierwszym piętrze można oglądać pierwsze wydania, osobiste listy, kamizelkę i krawat należące do Joyce'a, jego laskę oraz maskę pośmiertną wykonaną po jego śmierci w Zurychu w 1941 roku. Wstęp jest bezpłatny, a zbiory – skromne rozmiarowo, ale historycznie znaczące.

Zwiedzanie: pokój po pokoju, a potem dach

Wejście znajduje się na poziomie gruntu, przez niskie drzwi w zaokrąglonej granitowej ścianie. W środku jest ciemniej i chłodniej, niż można się spodziewać – nawet w ciepłe dni. Grube mury pochłaniają dźwięki, a okrągłe pomieszczenie ma nieco klaustrofobiczny klimat kajuty okrętowej. W gablotach eksponowane są pamiątki po Joyce'u, a obok nich – wydania Ulissesa w dziesiątkach języków, w tym po japońsku i po hebrajsku, przypominając, jak daleko dotarła książka od chwili, gdy Beach wydrukowała 1000 egzemplarzy w Paryżu.

Schody na wyższe poziomy są strome i wąskie – z torbą trzeba się przeciskać bokiem. Na górze mieści się druga przestrzeń wystawiennicza ze zdjęciami i dokumentami dotyczącymi życia Joyce'a w Dublinie, Trieście, Zurychu i Paryżu. Pismo w listach jest drobne i precyzyjne. Jeśli znasz powieść, zaczynasz rozpoznawać nazwiska: Nora Barnacle, Harriet Shaw Weaver, Ezra Pound.

Dach to jednak prawdziwy powód, żeby wdrapać się na górę. Okrągła platforma armatnia daje widok na 360 stopni: Zatoka Dublińska rozciągająca się na północ ku Howth Head, wzgórza Wicklow za plecami po stronie południowej, a bezpośrednio poniżej – słynne kąpielisko Forty Foot, wydrążony w skałach basen pływowy, gdzie pływacy wchodzą do morza przez cały rok. W pogodne poranki światło na wodzie jest dokładnie takie, jak opisał je Joyce: miska gorzkich wód.

Wieża Martello: architektura i kontekst

Wzdłuż irlandzkiego wybrzeża zachowało się około 50 wież Martello, wzniesionych w latach 1804–1806 jako sieć szybkiego reagowania na wypadek ewentualnej inwazji napoleońskiej. Projekt nawiązuje do wieży w Mortella Point na Korsyce, która podczas angażu z 1794 roku okazała się zadziwiająco odporna na ogień artyleryjski. Każdą z irlandzkich wież obsadzał jeden oficer z 25 żołnierzami – zadaniem załogi było opóźnianie, nie odpieranie, ewentualnego desantu.

Wieża w Sandycove zbudowana jest z lokalnego granitu i mierzy około 12 metrów wysokości. Mury przy podstawie mają ponad metr grubości. Pierwotne wejście znajdowało się kilka metrów nad ziemią – dostępne tylko po drabinie, którą można było wciągnąć do środka. To właśnie dlatego dzisiejsi zwiedzający wciąż wspinają się po stromych wewnętrznych schodach zamiast wygodnych, nowoczesnych. Projekt był funkcjonalny, nie ozdobny – i widać to na każdym kroku.

Wieża wpisuje się w szerszą linię brzegową Dún Laoghaire, którą warto eksplorować przed wizytą lub po niej. Molo w Dún Laoghaire z wiktoriańskimi granitowymi ramionami to 20-minutowy spacer wzdłuż wybrzeża, a połączenie wieży, mola i nadmorskiej promenady tworzy spójny program na pół dnia bez potrzeby dalszego przemieszczania się.

Bloomsday i miejsce wieży w literackim kalendarzu

Bloomsday, obchodzony co roku 16 czerwca, upamiętnia datę, w której rozgrywa się cała akcja Ulissesa: 16 czerwca 1904 roku. Wieża Joyce'a jest naturalnym punktem startowym każdych obchodów Bloomsday, bo właśnie tu zaczyna się powieść. Wczesne otwarcie o 7:45 przyciąga tego dnia czytelników, badaczy i entuzjastów, którzy zbierają się na dachu, by przy wschodzie słońca nad zatoką czytać fragmenty pierwszego rozdziału, Telemacha.

Jeśli twój pobyt w Dublinie wypada w połowie czerwca, zaplanowanie wizyty z myślą o Bloomsday zamienia zwykłe muzeum w coś znacznie bardziej wyjątkowego. Przewodnik po Bloomsday w Dublinie opisuje pełen program wydarzeń w całym mieście – wiele z nich jest bezpłatnych i skupia się na południowym śródmieściu oraz wybrzeżu.

Poza Bloomsday wieża jest w większości dni spokojna. Nie przyciąga tłumów jak większe dublińskie atrakcje literackie. Często zdarza się, że masz muzeum niemal dla siebie – w zależności od tego, czego szukasz, to albo atut, albo rozczarowanie.

Dojazd i planowanie wizyty

Linia kolejowa DART wzdłuż wybrzeża to najwygodniejsze połączenie. Wsiądź do DART na stacji Pearse Street, Tara Street lub Connolly i jedź na południe, wysiadając na przystanku Sandycove & Glasthule. Z peronu do wieży jest 5–10 minut spaceru w dół, w kierunku morza. Podróż z centrum Dublina zajmuje około 25 minut i kosztuje standardową taryfę DART. Do okolicy kursują również autobusy 111 i 59, z Dalkey, zatrzymujące się przy przystanku Elton Park.

Jeśli masz czas na dłuższe wyjście, samo miasto Dún Laoghaire warto zwiedzić przed lub po wizycie w wieży. Przy George's Street znajdziesz dobre kawiarnie i restauracje, a spacer po molo to jeden z lepszych nadmorskich spacerów w okolicach Dublina. Jeśli planujesz szerszą wycieczkę wzdłuż południowego wybrzeża, wycieczki jednodniowe z Dublina opisują możliwości od Dún Laoghaire przez Dalkey aż po Killiney.

Wieża nie jest dostępna dla osób poruszających się na wózkach inwalidzkich. Wewnętrzne schody to oryginalna wojskowa konstrukcja: strome, wąskie i bez poręczy po obu stronach. Osoby z ograniczoną mobilnością mogą zwiedzić ekspozycję na parterze, ale nie dotrą na wyższe piętro ani na dach.

Szczera ocena: kto to pokocha, a kto powinien się zastanowić

Dla czytelników Ulissesa i osób zwiedzających dubliński szlak literacki Wieża i Muzeum Jamesa Joyce'a to miejsce naprawdę poruszające. Stanie na dachu i czytanie otwierających akapitów Telemacha z widokiem na prawdziwą zatokę, którą opisał Joyce, wywołuje szczególny rodzaj literackiego zawrotu głowy – efekt, który większym i lepiej finansowanym muzeom rzadko się udaje. Właśnie małość tego miejsca sprawia, że tak to działa.

Osoby, które nie czytały Joyce'a lub nie interesują się iryjską kulturą literacką początku XX wieku, mogą uznać zbiory za skąpe. Muzeum jest niewielkie. Eksponaty, choć historycznie znaczące, nie mają takiej siły wizualnego oddziaływania jak na przykład strony manuskryptu w Księdze z Kells czy immersyjne wystawy w muzeum GPO Witness History. Jeśli masz w Dublinie ograniczony czas i nie znasz twórczości Joyce'a, prawdopodobnie warto go spędzić gdzie indziej.

Mimo to sama sceneria – ufortyfikowana granitowa wieża na skalistym cyplu nad pływowym kąpieliskiem – jest warta podróży DART-em, nawet jeśli muzeum nie jest głównym celem. Połącz wizytę z kąpielą w Forty Foot i obiadem w Dún Laoghaire, a dzień z nawiązką zwróci koszty przejazdu.