Fort St. Elmo i Narodowe Muzeum Wojska: Twierdza Valletty na skraju historii

Czym właściwie jest Fort St. Elmo

Fort Saint Elmo (po maltańsku: Forti Sant'Iermu) stoi na samym czubku Półwyspu Sciberras — wąskiego języka ziemi oddzielającego Wielki Port Valletty od portu Marsamxett. To gwiaździsta fortyfikacja artyleryjska wzniesiona po osmańskim ataku w 1551 roku, wchłonięta później w tkankę Valletty, gdy Rycerze św. Jana zaczęli budować miasto od 1566 roku. Fortem i mieszczącym się w nim Narodowym Muzeum Wojska zarządza Heritage Malta — rządowa agencja odpowiedzialna za maltańskie muzea państwowe.

Tak naprawdę odwiedzasz tu dwie rzeczy naraz: samą budowlę — jeden z czytelniejszych przykładów renesansowej architektury militarnej w całej Europie — oraz muzeum, które śledzi maltańską historię wojenną przez 7000 lat w siedmiu kolejnych sekcjach. Żadna z tych części nie jest tylko dodatkiem do drugiej. Większość zwiedzających spędza lwią część czasu w galeriach muzealnych, ale bastiony na dachu fortu i rozciągające się z nich widoki na oba porty naprawdę zasługują na osobny czas w planie.

Krótka historia: dlaczego ten fort ma znaczenie

Decydujący moment w historii fortu nastąpił w 1565 roku, podczas Wielkiego Oblężenia Malty, gdy osmańska armia licząca szacunkowo 30–40 tysięcy żołnierzy próbowała wyprzeć Rycerzy św. Jana z wyspy. Fort St. Elmo, broniony przez zaledwie kilkuset rycerzy i maltańskich żołnierzy, wytrzymywał ataki przez 31 dni — znacznie dłużej, niż zakładali osmańscy dowódcy. Wszyscy obrońcy zginęli, gdy fort ostatecznie upadł 23 czerwca 1565 roku. Opóźnienie okazało się jednak decydujące: wyczerpało siły i morale Osmanów, zanim zdążyli opanować Birgu i Senglę — główne twierdze Rycerzy po drugiej stronie zatoki.

Ta historia jest nierozerwalnie związana z samą Vallettą. Miasto zostało zbudowane po oblężeniu jako bezpośrednia odpowiedź na tamte wydarzenia, a Fort St. Elmo włączono w nowe umocnienia w 1689 roku. Więcej o tym, jak Rycerze ukształtowali wszystko, co dziś widzisz w Valletcie, znajdziesz w przewodniku po historii Zakonu Maltańskiego — znajdziesz tam szersze spojrzenie na całą tę historię.

Drugi ważny rozdział historii fortu przypadł na II wojnę światową. 11 czerwca 1940 roku, dzień po tym, jak Włochy wypowiedziały wojnę Wielkiej Brytanii i Francji, Fort St. Elmo stał się jednym z pierwszych celów włoskich nalotów bombowych — znajdując się tym samym wśród najwcześniej zaatakowanych miejsc w całym Imperium Brytyjskim. Trwające dwa i pół roku oblężenie Malty, które nastąpiło po tym ataku, stanowi tło dla większości eksponatów prezentowanych w Narodowym Muzeum Wojska.

Narodowe Muzeum Wojska od środka: czego się spodziewać w każdej sekcji

Muzeum podzielone jest na siedem sekcji ułożonych chronologicznie — od prehistorycznej Malty aż po przystąpienie wyspy do Unii Europejskiej. Pierwsze sekcje poświęcone są fenickim, rzymskim i średniowiecznym artefaktom militarnym, w tym zbrojom i broni, przez które większość zwiedzających przechodzi w umiarkowanym tempie. Te wczesne galerie są naprawdę ciekawe, ale to nie tutaj muzeum zbudowało swoją renomę.

Serce kolekcji stanowią eksponaty z II wojny światowej. Trzy z nich zasługują na szczególną uwagę. Pierwszym jest dwupłatowiec Gloster Sea Gladiator o nazwie 'Faith' — jeden z trzech samolotów tego typu (Faith, Hope i Charity), które w pierwszych tygodniach włoskiej kampanii bombowej w 1940 roku tworzyły całą obronę lotniczą Malty. Faith to jedyny ocalały z tej trójki, wystawiony w stanie, który sprawia, że szanse Malty z tamtych tygodni stają się namacalnie odczuwalne. Drugi eksponat to jeep Willys MB 'Husky', podarowany Malcie przez prezydenta USA Franklina D. Roosevelta. Trzecim jest replika Krzyża Jerzego — brytyjskiego odznaczenia cywilnego za odwagę, przyznanego zbiorowo mieszkańcom Malty przez króla Jerzego VI w kwietniu 1942 roku, w uznaniu oporu wyspy pod zmasowanymi bombardowaniami lotniczymi.

W sekcji 6, obejmującej późniejszy okres II wojny światowej i czasy powojenne, znajduje się punkt dostępu windą dla zwiedzających z ograniczoną mobilnością. Dach Kawalera, cele więzienne i części bastionów Abercrombie dostępne są wyłącznie po schodach — warto wziąć to pod uwagę, jeśli może cię to dotyczyć.

Sam fort: architektura i widoki

Kiedy wychodzisz z galerii muzealnych i wkraczasz w fizyczną strukturę fortu, skala całej budowli staje się naprawdę czytelna. Gwiaździsty plan bastionowy, typowy dla szesnastowiecznych fortyfikacji artyleryjskich w całym basenie Morza Śródziemnego, zaprojektowano tak, by wyeliminować martwe pola — miejsca, z których napastnicy mogliby się zbliżać bez wystawienia się na ogień obronny. Stojąc na dachu Kawalera, masz bezpośrednią linię widoku przez Wielki Port na Trzy Miasta: Birgu, Senglę i Cospicuę. W pogodny dzień wzrok sięga aż po otwarte morze.

Dach prezentuje się najlepiej w świetle porannym lub wczesnopopołudniowym. Późnym popołudniem słońce świeci prosto z zachodu, co utrudnia fotografowanie portu, choć samo ciepłe światło jest przyjemne. Jeśli układasz trasę po punktach widokowych Valletty, Ogrody Górnej Barakki i Ogrody Dolnej Barakki oferują uzupełniające się ujęcia tej samej panoramy portowej.

Cele więzienne to przytłaczający element wizyty. Fort pełnił przez całą swoją historię różne funkcje — w tym więzienia — a fizyczne warunki w tych celach mówią coś, czego żadna tablica informacyjna nie jest w stanie w pełni oddać. Dostęp do nich prowadzi wyłącznie przez schody.

Dojazd i praktyczne informacje

Fort St. Elmo leży na dalekim wschodnim krańcu Valletty, 10 minut pieszo od City Gate — wzdłuż osi półwyspu. Trasa prowadzi obok Katedry św. Jana i Pałacu Wielkiego Mistrza, po czym ulica otwiera się na Mediterranean Street, skąd widać już wejście do fortu. Dla zwiedzających nie ma tu dojazdu samochodem — Valletta jest w większości miastem pieszym. Autobusy z całej Malty kończą trasę na dworcu autobusowym tuż za City Gate; stąd kursują połączenia do Sliemy, St. Julian's i większości wyspy.

Jeśli chcesz połączyć Fort St. Elmo z pozostałymi głównymi atrakcjami Valletty w ciągu jednego dnia, przewodnik po atrakcjach Valletty proponuje logiczną trasę pieszą, która ogranicza cofanie się do minimum.

Załóż wygodne buty. W forcie czekają nierówne kamienne nawierzchnie, schody bez poręczy oraz otwarte tarasy, na których może być wietrznie. Latem otwarte części fortu oferują mało cienia — weź wodę i krem z filtrem. Zimą, ze względu na nadmorskie położenie, wiatr potrafi dawać się we znaki nawet w łagodne dni.

Kto skorzysta na tej wizycie najbardziej

Osoby, które przyjeżdżają z wcześniejszym zainteresowaniem historią II wojny światowej, średniowiecznymi Rycerzami św. Jana lub architekturą militarną, wyjdą z Fortu St. Elmo znacznie bardziej usatysfakcjonowane niż ci, którzy trafiają tu bez żadnego kontekstu. Muzeum zakłada podstawową znajomość historii Europy i basenu Morza Śródziemnego. Jeśli wiesz mniej więcej, czym było Wielkie Oblężenie 1565 roku i oblężenie Malty podczas II wojny światowej, kolekcja wypełni szczegółami i zaskoczy cię niejednym. Jeśli te nazwy nic ci nie mówią, pierwsze sekcje mogą wydać się nieco przytłaczające.

Starsze dzieci, mniej więcej od 10. roku życia, zazwyczaj świetnie reagują na eksponaty z II wojny światowej — zwłaszcza na dwupłatowiec i jeep. Młodsze dzieci mogą uznać wizytę za zbyt długą, a partie fortu wymagające wspinaczki po schodach za fizycznie wyczerpujące bez wystarczającej nagrody za wysiłek. Fort nie jest najlepszym wyborem dla osób ze znacznymi problemami z poruszaniem się, chyba że zadowolą się sekcjami muzeum dostępnymi windą i zrezygnują z dachu Kawalera oraz cel więziennych.

Podróżnicy nastawieni głównie na plaże i aktywność na świeżym powietrzu mogą mieć trudność z uzasadnieniem czasu spędzonego tutaj w zestawieniu z innymi opcjami na Malcie. Ale jeśli zostajesz na wyspie dłużej niż dwa dni, Fort St. Elmo należy się znaleźć w pełnym planie podróży po Malcie.