Katedra św. Jana w Valletcie: barokowe arcydzieło, które robi wrażenie

Pierwsze wrażenie: fasada nie mówi nic

Idąc w stronę katedry św. Jana ulicą Republic Street, możesz minąć jej fasadę dwa razy, zanim zorientujesz się, że to jedna z najważniejszych budowli sakralnych w Europie. Girolamo Cassar zaprojektował ją w 1573 roku z rozmysłem skromnie: dwie niskie wieże dzwonowe, gładkie, miodowożółte wapiennicowe mury i niemal żaden detal ozdobny. Wygląda raczej jak ufortyfikowany magazyn niż katedra. Ta surowość była zamierzona. Kawalerowie Maltańscy byli zakonem rycerskim i ich publiczny wizerunek w Valletcie miał wyrażać siłę, nie przepych.

Wejście znajduje się od południa, lekko cofnięte od ulicy. Rano fasada stoi w pełnym słońcu i kamień świeci ciepłą, bursztynową barwą. Po południu ta sama powierzchnia staje się płaska i blada. Jeśli zależy ci na fotografii, najlepsze światło na zewnętrzny mur masz przez pierwsze dwie godziny po otwarciu.

Krok do środka: szok wizualny

Nic, co widzisz na zewnątrz, nie przygotowuje cię na nawę. W chwili, gdy przekraczasz westybul i wchodzisz do głównej części katedry, skala i gęstość dekoracji uderzają jak wizualny cios. Każdy centymetr kwadratowy kolebkowego sklepienia z kamienia został pozłocony i pokryty wysokim reliefem przez kalabryjskiego artystę Mattię Pretiego, który pracował tu od 1661 roku. Sceny przedstawiają życie św. Jana Chrzciciela w osiemnastu oddzielnych kompozycjach. Z dołu złoto nie wygląda powściągliwie ani ceremonialnie. Wygląda na przesadne – i taki był cel.

Niemal od razu spójrz też w dół. Cała posadzka nawy i kaplic bocznych jest wyłożona około 400 inkrustowanymi marmurowymi płytami nagrobkowymi, z których każda upamiętnia jednego z Kawalerów Maltańskich. Płyty są wielobarwne – czerwienie, czernie, żółcie i biele układają się w herby, szkielety, klepsydry i łacińskie inskrypcje. Chodzenie po nich jest odczuciem osobliwym, wręcz niepokojącym. Dosłownie stąpasz po wiekach historii Zakonu. Zestawienie złoconego sklepienia nad głową i marmurowych nagrobków pod stopami tworzy sensoryczne zagęszczenie, którego żadne zdjęcie nie odda.

Katedra dzieli status katedry współkatedralnej z Katedrą św. Pawła w Mdinie, co odzwierciedla historyczną podwójną siedzibę władzy Archidiecezji Maltańskiej. Katedra św. Jana uzyskała status współkatedry w 1816 roku, długo po tym, jak powstała jako kościół konwentualny Zakonu.

Sala Caravaggia: największy skarb artystyczny Malty

W oratorium przyległym do nawy głównej przechowywane są najważniejsze dzieła katedry: dwa obrazy Michelangela Merisi da Caravaggia, namalowane podczas jego pobytu na Malcie w 1608 roku. Większy z nich – 'Ścięcie św. Jana Chrzciciela' – mierzy około 3,7 na 5,2 metra i jest powszechnie uważany za największy obraz, jaki Caravaggio kiedykolwiek stworzył. To również jedyne dzieło, które podpisał, wpisując swoje imię czerwienią we krwi spływającej pod odciętą szyję Chrzciciela. Podpis jest mały i łatwo go przeoczyć bez pomocy audioprzewodnika.

Drugi obraz w oratorium – 'Święty Hieronim piszący' – jest spokojniejszy i bardziej kameralny: święty pochyla się nad rękopisem, a obok niego leży czaszka. Oba dzieła wyeksponowane są przy stosunkowo słabym oświetleniu, co w przypadku techniki chiaroscuro Caravaggia jest wręcz właściwym wyborem. Kontrast między głębokim cieniem a ostrym, niemal chirurgicznym światłem padającym na postacie wygląda przy takim świetle o wiele potężniej niż pod jaskrawymi lampami muzeum.

Tłumy koncentrują się właśnie tutaj. Jeśli wejdziesz do oratorium podczas wizyty wycieczki zorganizowanej, mała sala staje się nieprzyjemnie ciasna, a słabe światło dodatkowo utrudnia oglądanie obrazów. Najlepszy dostęp masz zaraz po otwarciu lub w ostatniej godzinie przed zamknięciem. Cierpliwość procentuje tu bardziej niż gdziekolwiek indziej w budynku.

Osiem kaplic Langues

Po obu stronach nawy znajduje się osiem kaplic, z których każda została zbudowana i ozdobiona przez inną Langue – narodową gałąź Zakonu Kawalerów Maltańskich. Reprezentowane są: Aragonia, Owernię, Kastylia, Anglia, Francja, Niemcy, Italia i Prowansja. Każda kaplica ma własny charakter: kaplica Italii należy do najbardziej okazałych, natomiast kaplica Anglii cechuje się bardziej powściągliwą estetyką, będącą echem reformacji, która zaburzyła angielskie członkostwo w Zakonie.

Łatwo przemknąć przez te kaplice zbyt szybko – a szkoda, bo warto im poświęcić chwilę uwagi. Różnice w stylu artystycznym między kaplicą Francji a kaplicą Niemiec odzwierciedlają odrębne estetyki regionalne i zasobność poszczególnych Langues. W kilku kaplicach spoczywają Wielcy Mistrzowie – ich podobizny w pełnej zbroi robią duże wrażenie z bliska, zwłaszcza faktura kolczugi i detale ozdób na hełmach.

Kiedy przyjeżdżać i jak wygląda tłum

Katedrę św. Jana odwiedza rocznie około 500 000 osób – to spora liczba jak na pojedynczy budynek w mieście wielkości Valletty. W praktyce oznacza to, że rano, mniej więcej między 9:30 a 11:30, bywa tu tłoczno – szczególnie gdy do portu zawiną statki wycieczkowe. Katedra jest standardowym punktem programu wycieczek brzegowych, a grupy przechodzą przez nią gromadnie, z lokalnymi przewodnikami mówiącymi głośno jednocześnie w nawie.

Najbardziej spokojnie jest tuż po otwarciu oraz w ostatnich 45 minutach przed zamknięciem. W środku tygodnia jest ciszej niż w weekendy. W niedzielę dostęp bywa ograniczony lub zarezerwowany dla wiernych podczas nabożeństw – warto wcześniej sprawdzić godziny na oficjalnej stronie.

Valletta jest na tyle kompaktowa, że katedra dobrze sprawdza się zarówno jako pierwszy, jak i ostatni punkt dnia. Jeśli planujesz pełen dzień w stolicy, kompletny przewodnik po Valletcie podpowiada, jak sensownie ułożyć kolejność zwiedzania najważniejszych atrakcji miasta.

Muzeum katedralne

Bilet wstępu obejmuje też dostęp do sąsiedniego muzeum, mieszczącego się w dawnej zakrystii i kilku przyległych salach. Kolekcja zawiera flamandzkie arrasy oparte na szkicach Petera Paula Rubensa i projektach inspirowanych Rafaelem, ofiarowane katedrze w 1702 roku. Tkaniny są duże, doskonale zachowane i zaskakująco rzadko odwiedzane w porównaniu z samą katedrą. Większość gości spędza czas głównie w nawie i przechodzi przez muzeum pobieżnie. To błąd.

Muzeum przechowuje też iluminowane manuskrypty, paramenty liturgiczne, srebrne przedmioty i eksponaty dokumentujące historię Zakonu na Malcie. Dla kogoś, kto poważnie interesuje się Kawalerami Maltańskimi, ta część jest równie pouczająca, co przytłaczająca wizualnie nawa główna.

Jeśli chcesz zgłębić historię Zakonu przed wizytą lub po niej, przewodnik po historii Kawalerów Maltańskich w przystępny sposób opisuje początki Zakonu, jego czasy na Malcie i ostateczne odejście po inwazji Napoleona w 1798 roku.

Informacje praktyczne

Katedra leży w centrum Valletty, kilka minut spacerem od głównej Bramy Miejskiej i pobliskiego dworca autobusowego, skąd odjeżdżają połączenia w różne części Malty. Audioprzewodnik jest wliczony w cenę biletu i obejmuje nawę główną, kaplice, oratorium i muzeum. Dostępny jest w języku maltańskim, angielskim, włoskim, francuskim i niemieckim. Urządzenie jest proste w obsłudze, a komentarz szczegółowy, ale nie przegadany.

Fotografowanie w katedrze jest dozwolone bez lampy błyskowej. Statywów generalnie nie wolno używać. Słabe oświetlenie w oratorium sprawia, że zdjęcia obrazów Caravaggia z ręki są trudne bez znacznego podwyższenia ISO. Smartfon z dobrym trybem nocnym da radę, choć wyniki będą różne.

Jeśli przyjeżdżasz ze Sliemy, prom przez port jest szybszy i przyjemniejszy niż autobus. Od przystani promowej w Valletcie do katedry to około 15 minut spaceru przez centrum. W pobliżu, w zasięgu krótkiego spaceru, znajdują się też Ogrody Górnej Barrakki i Pałac Wielkiego Mistrza – obydwa warte uwagi przy planowaniu półdniowego zwiedzania.

Dostępność dla osób z niepełnosprawnościami jest ograniczona ze względu na wiek budowli. Posadzka – szczególnie marmurowe płyty nagrobne w nawie – jest miejscami nierówna. W części muzealnej są schody. Osoby z poważnymi ograniczeniami ruchowymi powinny przed wizytą skontaktować się bezpośrednio z fundacją katedralną, aby potwierdzić aktualne warunki dostępu.

Czy warto? Szczera ocena

Katedra św. Jana nie jest przereklamowana. Dla większości odwiedzających to bez wątpienia najwspanialsze wnętrze na Malcie i jedno z lepszych barokowych budowli sakralnych w całym basenie Morza Śródziemnego. Same obrazy Caravaggia w większości europejskich muzeów uzasadniałyby cenę biletu. A połączenie malowanego sklepienia, marmurowych nagrobków, kaplic i muzeum daje doświadczenie o naprawdę rzadkiej gęstości.

Kto może odpuścić: podróżnicy bez szczególnego zainteresowania architekturą sakralną lub historią sztuki europejskiej mogą poczuć się tu przytłoczeni i zdezorientowani. Dzieci poniżej dziesięciu lat często mają trudności z połączeniem wymaganej ciszy i treści, które wymagają pewnej wrażliwości artystycznej. Cena biletu nie jest symboliczna, a osoby z bardzo napiętym budżetem powinny przemyśleć, czy wybrać katedrę czy inne płatne atrakcje na Malcie. Jednak dla każdego, kto choć trochę interesuje się historią Europy, sztuką barokową lub historią Kawalerów Maltańskich, wizyta tu będzie prawdopodobnie najważniejszym punktem całego pobytu.

Jeśli liczyć się z wydatkami, warto wiedzieć, że wiele architektonicznych atrakcji Valletty można oglądać za darmo. przewodnik po bezpłatnych atrakcjach Malty zbiera najlepsze bezpłatne opcje z całej wyspy.