Princes Street Gardens: Najbardziej dramatyczny park Edynburga

Czym tak naprawdę są Princes Street Gardens

Princes Street Gardens to dwa parki publiczne – Wschodni i Zachodni – podzielone przez The Mound, biegnące wzdłuż południowej strony Princes Street w centrum Edynburga. Łącznie obejmują nieco ponad 37 akrów, zajmując dolinę między georgiańskim New Town powyżej a średniowiecznym grzbietem Starego Miasta poniżej. Efekt jest jednym z najbardziej dramatycznie położonych parków miejskich w Europie: płaski zielony korytarz z wulkaniczną skałą zamkową górującą nad głową i całą panoramą Starego Miasta widoczną ponad kolejowym wcięciem terenu.

Wstęp do ogrodów jest bezpłatny, a park jest otwarty przez cały rok. Miejsce to funkcjonuje jednocześnie jako skrót dla dojeżdżających do pracy, miejsce na lunch dla pracowników biurowych, trakt turystyczny i duże centrum wydarzeń. Ta wielowarstwowość sprawia, że atmosfera zmienia się tu znacząco w zależności od pory dnia i roku.

Jezioro, które stało się ogrodem: historia pod stopami

Teren, po którym dziś spacerujesz, aż do XVIII wieku pokryty był wodami Nor Loch – celowo stworzonego zbiornika obronnego leżącego u stóp skały zamkowej, stanowiącego północną granicę średniowiecznego Edynburga. Nie było to malownicze miejsce. Współczesne przekazy opisują je jako silnie zanieczyszczone, wykorzystywane do wyrzucania odpadów, a niekiedy również do przeprowadzania prób przez topienie w procesach o czary. Gdy miasto zaczęło się rozwijać w kierunku północnym i w latach 60. XVIII wieku wytyczono New Town, osuszenie jeziora stało się praktyczną koniecznością.

Prace odwadniające rozpoczęły się w latach 60. XVIII wieku, planowanie zagospodarowania trwało przez kolejną dekadę, a ogrody oficjalnie otwarto w 1820 roku po całkowitym zagospodarowaniu dawnego dna jeziora. Początkowo były prywatne – dostępne tylko dla mieszkańców okolicznych ulic. Stały się w pełni publicznym parkiem w 1876 roku. Ta przemiana – od cuchnącego obronnego jeziora do zadbanego parku publicznego w ciągu zaledwie stulecia – to jedna z najbardziej niezwykłych transformacji urbanistycznych w historii Szkocji.

Znajomość tej historii nadaje widokom na zamek zupełnie inny wymiar. Kiedy stoisz na trawniku i patrzysz w górę na Zamek Edynburski osadzony na bazaltowym plugu, stoisz dokładnie tam, gdzie niegdyś znajdowała się fosa. Różnica wysokości między poziomem ogrodu a esplanadą zamkową powyżej wynosi około 30 metrów, co sprawia, że pionowy dramatyzm tego miejsca nabiera niemal architektonicznej skali.

Wschód kontra Zachód: dwa parki o różnym charakterze

The Mound – wybudowana droga i ścieżka łącząca Princes Street ze Starym Miastem – fizycznie dzieli ogrody na dwie odrębne części. Warto wiedzieć, czym się różnią, zanim tu dotrzesz.

West Princes Street Gardens to spokojniejsza część o bardziej lokalnym, osiedlowym charakterze. Znajdziesz tu rotundę z muszlą koncertową, gdzie latem odbywają się bezpłatne koncerty, otwarte trawniki chętnie zajmowane przez mieszkańców do opalania i pikników, fontannę Rossa (wiktoriańską żeliwną fontannę ozdobną) oraz słynny Kwiatowy Zegar – sadzony co roku od 1903 roku. W Ogrodach Zachodnich stoi też narodowy pomnik Wojtka – syryjskiego niedźwiedzia brunatnego, adoptowanego przez polski II Korpus podczas II wojny światowej. Rzeźba ta zaskakuje niemal każdego, kto na nią trafi.

East Princes Street Gardens, bliżej stacji Waverley i szczytu The Mound, przyciągają znacznie więcej ruchu pieszego. Na ich wschodnim skraju mieści się Szkocka Galeria Narodowa, a The Mound stanowi oczywisty punkt dostępu od strony Starego Miasta. Ta część jest bardziej płaska, otwarta i na ogół bardziej narażona na wiatr. Latem to tu często pojawia się infrastruktura dużych wydarzeń. Słynny Estrada Rossa, służąca do dużych koncertów plenerowych, usytuowana jest w Ogrodach Zachodnich. Na Boże Narodzenie to właśnie w Ogrodach Wschodnich rozkłada się główna część wesołego miasteczka edynburskiego jarmarku bożonarodzeniowego.

Jeśli idziesz między New Town a Starym Miastem, trasa przez ogrody i The Mound jest zarazem najbardziej malownicza i najszybsza. Podejście przez The Mound prowadzi obok Szkockiej Galerii Narodowej i wyprowadza prosto na Royal Mile – zajmuje to około ośmiu minut od chodnika przy Princes Street.

Jak zmienia się atmosfera parku w ciągu dnia

Wczesny ranek, szczególnie między 7:00 a 9:00, to czas, gdy ogrody najbardziej przypominają lokalny park, a nie cel turystyczny. Przelatują tędy właściciele psów, biegacze i dojeżdżający do pracy. Zamek powyżej łapie pierwsze promienie słońca na wschodniej ścianie, a powietrze wciąż jest rześkie, niezależnie od pory roku. To najlepszy moment na fotografię bez tłumów: ławki są puste, ścieżki spokojne, a sylwetka zamku na tle porannego nieba wyjątkowo wyraźna.

W południe pojawiają się pracownicy biurowi i turyści mniej więcej po równo. Trawniki zapełniają się przy każdej pogodzie bez deszczu – Edynburczycy mają pragmatyczny stosunek do słońca i korzystają z niego, kiedy tylko się pojawia. W porze lunchu ogrody mogą być zaskakująco towarzyskie, a latem w powietrzu unosi się zapach świeżo skoszonej trawy i jedzenia z pobliskich kawiarni.

Późne popołudnie to najbardziej fotogeniczna pora na zdjęcia zamku. Mniej więcej od 15:00 w zachodniej części ogrodu światło pada na zamkową ścianę z boku, zamiast bielić ją z góry. W środku lata ogrody są otwarte do 22:00 (bramy zamykają się od 21:00), co oznacza, że istnieje złota godzina, którą większość turystów zupełnie przegapia, zakładając, że parki zamykają się o zmroku.

Sezonowe przemiany: czego się spodziewać o różnych porach roku

W styczniu i lutym ogrody są oszkieletowane i dramatyczne. Nagie drzewa okalają zamek, nie konkurując z nim, a niskie słońce rzuca długie cienie na przemrożoną trawę. Ruch turystyczny jest minimalny – to jeden z nielicznych momentów, gdy ogrody sprawiają wrażenie naprawdę odludnych.

Wiosna, mniej więcej od końca marca do maja, to zdaniem wielu najpiękniejszy okres. W marcu i kwietniu Ogrody Zachodnie pokrywają się żonkilami w imponującej liczbie, po których pojawiają się kwiaty wiśni i pierwsze rośliny rabatowe. Kwiatowy Zegar jest zazwyczaj ponownie posadzony i działa już na początku maja. Tłumy rosną, ale wciąż są do zniesienia w porównaniu ze szczytem lata.

Sierpień przynosi ogromną zmianę. Podczas Edinburgh Fringe i Royal Edinburgh Military Tattoo liczba mieszkańców miasta praktycznie się podwaja, a ogrody wchłaniają odpowiednią liczbę ludzi. Ogrody Wschodnie potrafią być wtedy naprawdę zatłoczone. Royal Edinburgh Military Tattoo odbywa się na esplanadzie zamkowej bezpośrednio powyżej, a w noce przedstawień dźwięk kobz i bębnów wyraźnie słychać z trawnika Ogrodów Zachodnich – to jeden z bardziej niespodziewanych bonusów wieczornego siedzenia w parku w sierpniu.

Zima przynosi edynburski jarmark bożonarodzeniowy, który zajmuje fragmenty Ogrodów Wschodnich i Zachodnich od końca listopada do początku stycznia. Tam, gdzie stał otwarty trawnik, pojawiają się drewniane stragany, lodowiska i karuzele. Jedni turyści uwielbiają tę przemianę; innym trudno ją pogodzić z parkowymi klimatami. Jeśli przyjeżdżasz specjalnie po to, by poczuć naturalny charakter ogrodów, warto wziąć pod uwagę termin edynburskiego jarmarku bożonarodzeniowego przy planowaniu wizyty.

Dojazd i poruszanie się po terenie

Princes Street Gardens leżą bezpośrednio przy Princes Street – głównej osi wschód-zachód Edynburga. Wzdłuż Princes Street kursuje tramwaj z dedykowanym przystankiem Princes Street obsługującym ogrody, a linia ciągnie się dalej na zachód; autobusów obsługujących Princes Street jest wiele i są dobrze oznakowane. Ze stacji kolejowej Waverley do wejścia do Ogrodów Wschodnich dojdziesz w 3 minuty. Ogrody są doskonale widoczne i nie wymagają żadnej szczególnej nawigacji.

Ścieżki wewnątrz ogrodów są w większości utwardzone i dostępne, choć teren naturalnie opada ze wschodu na zachód, a część ścieżek w Ogrodach Zachodnich to trawiaste alejki, które po deszczu robią się miękkie. Na terenie ogrodów dostępne są publiczne toalety. Osoby z konkretnymi potrzebami dotyczącymi dostępności bez schodów mogą znaleźć szczegółowe informacje na stronie parków Rady Miasta Edynburga.

Czym ogrody nie są

Princes Street Gardens bywa często określane skrótem myślowym jako edynburski odpowiednik Central Parku, co mocno przesadza zarówno pod względem wielkości, jak i poczucia odosobnienia. 37 akrów to długi, stosunkowo wąski korytarz, a nie rozległa zielona przestrzeń, w której można się zatracić. Nigdy nie jesteś daleko od odgłosów linii kolejowej biegnącej przez dolinę pod Princes Street, a hałas ruchu z ulicy powyżej stale towarzyszy w Ogrodach Wschodnich. Ogrody najlepiej rozumieć jako dramatyczną miejską pauzę, a nie ucieczkę na łono natury.

Turyści szukający dzikszej zieleni w granicach miasta znajdą lepsze opcje w Holyrood Parku, otaczającym Arthur's Seat i oferującym prawdziwe górskie wędrówki i niemal ciszę. Królewski Ogród Botaniczny w Edynburgu w Inverleith, z bezpłatnym wstępem, zapewnia bardziej kameralne doświadczenie ogrodnicze. Jednak jeśli chodzi o czysty dramatyzm położenia w centrum miasta, Princes Street Gardens nie mają sobie równych.