Przewodnik po architekturze Melbourne: od wiktoriańskiego dziedzictwa po współczesny design

Dlaczego architektura Melbourne wyróżnia się na tle innych miast

Melbourne leży na tradycyjnych ziemiach ludów Wurundjeri Woi-wurrung i Bunurong z Narodu Kulin, a historia zabudowy miasta sięga daleko przed czasy europejskiego osadnictwa. Ludy Kulin kształtowały ten krajobraz przez dziesiątki tysięcy lat, zanim w latach 30. XIX wieku pojawiły się pierwsze kolonialne budynki. To, co nastąpiło później, było jedną z najszybszych eksplozji urbanistycznych w dziejach XIX wieku — napędzaną gorączką złota z lat 50., która zalała Wiktorię bogactwem i ambicjami. W ciągu jednego pokolenia Melbourne zyskało okazałe instytucje publiczne, ozdobne rzędy domów szeregowych, arkadowe ulice handlowe i ogrody publiczne dorównujące stolicom Europy.

Dziedzictwo gorączki złota sprawia, że wiktoriańska architektura Melbourne jest zachowana w tak niezwykłym stopniu. Miasto budowało szybko i solidnie — z piaskowca i tynku, z żeliwnymi koronkami i wznoszącymi się kopułami. Paradoksalnie, kryzys gospodarczy lat 90. XIX wieku pomógł ocalić wiele z tych budowli: nie było pieniędzy na wyburzenia i odbudowę. Dziś te same XIX-wieczne ulice sąsiadują z modernistycznymi ikonami lat 50.–70., postmodernistycznymi eksperymentami z lat 80.–90. i naprawdę efektownymi współczesnymi wieżowcami. Niewiele miast tej wielkości oferuje tak skompresowaną i czytelną oś czasu architektury.

Budowle publiczne z czasów gorączki złota — od czego zacząć

Najlepszym punktem startowym każdej wycieczki architektonicznej jest oś reprezentacyjna biegnąca od Dworzec Flinders Street na północ do Royal Exhibition Building w Carlton Gardens. Po drodze mijasz skupisko budynków publicznych, którym niejedna europejska stolica mogłaby pozazdrościć.

• Royal Exhibition Building (1880) Wybudowany na potrzeby Melbourne International Exhibition, dziś wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO — to główna perła Carlton Gardens. Trasa Dome Promenade odbywa się codziennie o 10.00 i 14.00 (w zależności od dostępności) i wymaga wcześniejszej rezerwacji. Przed wizytą sprawdź aktualne ceny w oficjalnym serwisie What's On Melbourne.
• Parliament House (1856, rozbudowywany) Jeden z najstarszych budynków parlamentarnych w Australii, z fasadą wzorowaną na starożytnych świątyniach greckich. Bezpłatne zwiedzanie architektoniczne odbywa się zazwyczaj w piątki, trwa około 90 minut i wymaga rezerwacji oraz okazania dokumentu tożsamości. Część pomieszczeń jest niedostępna podczas sesji parlamentu.
• Melbourne Town Hall (1867) Gmach w stylu Second Empire przy Swanston Street, którego wnętrze naprawdę warto obejrzeć. Bezpłatne wycieczki z przewodnikiem odbywają się w poniedziałki oraz od środy do piątku; rezerwacja jest obowiązkowa, a zwiedzanie nie odbywa się w dni świąteczne. Dostępność pomieszczeń może się zmieniać w zależności od wydarzeń.
• State Library Victoria (1856) Kopuła czytelni La Trobe Reading Room, ukończona w 1913 roku, to jedno z najwspanialszych wnętrz w całej Australii. Wstęp jest bezpłatny, a na zwykłe wizyty nie trzeba rezerwować miejsca.
• Katedra św. Pawła (1891) Neogotycka budowla zaprojektowana przez Williama Butterfielda, stojąca na skrzyżowaniu Flinders i Swanston Street. Wstęp wolny; datki są mile widziane.

Arkady, zaułki i warstwa handlowa miasta

Obok historii publicznej toczy się historia handlowa. Wiktoriańskie arkady Melbourne to jedne z najlepiej zachowanych przykładów XIX-wiecznej architektury handlowej na półkuli południowej. Block Arcade (1892) przy Collins Street z mozaikowymi podłogami i przeszkloną atrium to miejsce, przy którym przechodnie dosłownie stają jak wryci. Royal Arcade (1869), łącząca Bourke Street Mall z Little Collins Street, to najstarsza zachowana arkada w mieście — słynie m.in. z figur zegara Goga i Magoga.

Sieć zaułków biegnących między głównymi kwartałami dodaje kolejny wymiar architektoniczny. Degraves Street jest najpopularniejszy na zdjęciach — z wąskim korytarzem markiz kawiarnianych i brukiem z piaskowca — ale cała sieć zaułków zasługuje na systematyczne odkrywanie. przewodnik po zaułkach Melbourne szczegółowo opisuje tę sieć — w tym to, jak zaułki stały się architektonicznym płótnem dla street artu i adaptacyjnego zagospodarowania budynków.

Odcinek Collins Street między Queen a Spring Street bywa nazywany „paryskim końcem" i choć ta nazwa to trochę marketingowy chwyt, pierzeja ulicy rzeczywiście zasługuje na uważne spojrzenie: wenecki gotyk, styl włoski i klasyczne fasady stłoczone na poziomie parteru, za którymi w górę strzelają dwudziestowieczne wieżowce. Budynek Manchester Unity z lat 30. XX wieku przy Swanston Street to jeden z najpiękniejszych przykładów gotyckiego renesansu w komercyjnej architekturze miasta — z efektowną wyłożoną kaflem arkadą na poziomie ulicy.

Ikony architektury XX wieku i współczesności

Powojenna architektura Melbourne jest nierówna jakościowo, ale kilka obiektów zdecydowanie wyróżnia się z tła. Federation Square (2002) to wciąż najbardziej kontrowersyjny współczesny projekt w mieście. Poszatkowana fasada z cynku i piaskowca dzieli opinie, ale urbanistycznej ambicji nie sposób odmówić: powstał tu prawdziwy plac miejski na terenie dawnych, martwych terenów kolejowych przy skrzyżowaniu z Flinders Street. Samo w sobie warto odwiedzić Ian Potter Centre: NGV Australia mieszczące się wewnątrz Federation Square.

Po drugiej stronie rzeki dzielnica Southbank pokazuje, co dzieje się, gdy komercyjna zabudowa bierze górę nad planowaniem miejskim. Wieżowce wzdłuż południowego brzegu Yarry są pod względem architektonicznym w większości przeciętne — choć iglica Arts Centre Melbourne (1984) pozostaje ikoniczną sylwetką na tle nieba. Wieża Eureka Skydeck, ukończona w 2006 roku, jest ciekawsza ze względu na panoramę Melbourne, którą oferuje, niż na własną architekturę.

W poszukiwaniu naprawdę interesującej współczesnej architektury warto spojrzeć na północ od CBD. Melbourne Museum w Carlton Gardens (2000) projektu Denton Corker Marshall robi wrażenie efektownym niebiesko-zielonym zadaszeniem. Docklands zmaga się z problemem aktywizacji miejskiej, ale można tu znaleźć kilka ambitnych budynków komercyjnych wartych uwagi. Szerszą lekcją płynącą z zabudowy Melbourne XXI wieku jest to, że najlepsza współczesna architektura miasta powstaje zazwyczaj na zamówienie instytucji, nie deweloperów.

Architektura dzielnic poza centrum

Wewnętrzne dzielnice mają własny charakter architektoniczny. Fitzroy i Carlton wyznaczają rzędy wiktoriańskich domów szeregowych, wiele z nich z ozdobnymi żeliwnymi werandami produkowanymi w lokalnych odlewniach podczas boomu z lat 70.–90. XIX wieku. W XX wieku domy te dzielono na mieszkania, by następnie w procesie gentryfikacji przywrócić im funkcję rezydencji jednorodzinnych — a pierzeje ulic pozostały w dużej mierze niezmienione.

W St Kilda dominuje edwardiański blok mieszkalny z lat 1900–1920, wzniesiony z myślą o zamożniejszej dzielnicy nad zatoką. W okolicy znajdziesz też fasadę wejściową Luna Parku (1912) — jeden z najchętniej fotografowanych przykładów lokalnej architektury w mieście. Posiadłość Rippon Lea w pobliskim Elsternwick to z kolei obraz tego, jak wyglądało prawdziwe bogactwo w podmiejskim Melbourne: wielobarwna ceglana rezydencja z 1868 roku otoczona rozległymi ogrodami, dziś zarządzana przez National Trust.

• Fitzroy: wiktoriańskie domy szeregowe przy Nicholson i George Street; w pobliskim Bulleen warto odwiedzić Heide Museum of Modern Art, gdzie architektura połowy XX wieku wpisana jest w ogrodowe otoczenie
• Carlton: sklepy w szeregowcach przy Lygon Street i efektowny współczesny dach Melbourne Museum
• Richmond/South Yarra: szeregowce przy Church Street i posiadłość Como House (1847) — kolejna nieruchomość National Trust
• Williamstown: dobrze zachowane XIX-wieczne miasto portowe z magazynami z piaskowca i wiktoriańskimi budynkami publicznymi, dostępne promem z centrum

Samodzielne spacery i zorganizowane wycieczki

Samodzielny spacer po centralnej siatce ulic jest w pełni wykonalny i bezpłatny. Zacznij przy Flinders Street Station, idź na północ Swanston Street do State Library, następnie skręć na wschód La Trobe Street do Royal Exhibition Building w Carlton Gardens. Wróć Spring Street obok Parliament House i hotelu Windsor, idź na południe Collins Street przez arkady, a potem przejdź przez sieć zaułków. Ta trasa obejmuje większość wiktoriańskiej warstwy publicznej miasta i przy spokojnym tempie zajmuje około dwóch do trzech godzin.

Jeśli wolisz zwiedzanie z przewodnikiem, kilka firm oferuje spacery skoncentrowane na architekturze. MELTours i Melbourne Walks mają propozycje tematyczne poświęcone architekturze — sprawdź dostępność i ceny bezpośrednio u organizatorów, bo oferta zmienia się sezonowo. Coroczne wydarzenie Open House Melbourne, odbywające się zazwyczaj w lipcu, otwiera dziesiątki budynków normalnie niedostępnych dla publiczności — w tym działające biurowce, prywatne domy i obiekty infrastrukturalne. To najlepsza okazja w roku, by zobaczyć architekturę Melbourne od środka. Niezależnie od wybranego podejścia załóż wygodne buty: bruk z piaskowca w centrum bywa nierówny.