Muzeum Trzeciego Człowieka w Wiedniu: W środku filmowej obsesji miasta

Czym właściwie jest Muzeum Trzeciego Człowieka

Muzeum Trzeciego Człowieka, czyli Dritte Mann Museum, otwarto w 2005 roku jako prywatny hołd złożony jednemu z najbardziej cenionych filmów w historii kina. Noiowy thriller Carol Reeda z 1949 roku powstawał niemal w całości w plenerach zbombardowanego, radzieckiego Wiednia – i miasto do dziś czerpie z tej mrocznej atmosfery. Muzeum poświęca ponad 400 metrów kwadratowych w 16 salach historii produkcji, kulturowemu oddziaływaniu filmu oraz prawdziwemu powojennemu Wiedniowi, który nadał mu tak niepokojący klimat.

To nie jest dofinansowana przez miasto atrakcja ze sterylnymi tablicami informacyjnymi. To projekt pasji dwojga prywatnych kolekcjonerów – Karin i Gerharda Strassgschwandtnerów – którzy zebrali niezwykłe archiwum oryginalnych plakatów, foyer cards, scenariuszy, fotografii, pamiątek związanych ze ścieżką dźwiękową i przedmiotów z końca lat 40. Gęstość zgromadzonych obiektów jest wręcz przytłaczająca – w jak najlepszym sensie. Skręcasz za róg i nagle stoisz przed oryginalną cytrą Antona Karasa albo kolekcją szpul filmowych z wydań zagranicznych, o których istnieniu wcześniej nie miałeś pojęcia.

Film i dlaczego Wiedeń był niezastąpiony

Wydany w 1949 roku Trzeci Człowiek to historia Holly'ego Martinsa (Joseph Cotten) – amerykańskiego pisarza powieści pulpowych, który przyjeżdża do powojennego Wiednia odwiedzić przyjaciela, Harry'ego Lime'a (Orson Welles), i odkrywa, że ten najwyraźniej zginął w podejrzanych okolicznościach. Scenariusz Grahama Greene'a to studium moralnej dwuznaczności, czarnorynkowej penicyliny i napiętego współistnienia czterech mocarstw okupacyjnych: Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Francji i Związku Radzieckiego. Wiedeń w 1948 roku, kiedy kręcono zdjęcia, był miastem dosłownych i psychologicznych ruin.

To, co sprawia, że muzeum wciąga nawet przypadkowych odwiedzających, to sposób, w jaki pokazuje, że Wiedeń nie był jedynie tłem. Ekipa filmowa wykorzystała prawdziwe kanały pod miastem do kluczowej sceny pościgu. Diabelski młyn w Praterze, zbombardowane ulice śródmieścia, barokowe fasady odbijające się w kałużach deszczówki – wszystko to było prawdziwe, bez żadnych studyjnych upiększeń. Muzeum zestawia te lokacje z ich dzisiejszymi odpowiednikami i uświadamia, jak wiele z tamtego Wiednia nadal można odnaleźć, jeśli wie się, gdzie szukać.

Muzeum świetnie łączy się z szerszym spacerem szlakiem filmowej i zimnowojennej geografii Wiednia. Wiedeńskie Koło Diabelskie w Praterze, gdzie Orson Welles wygłasza słynną mowę o kukułce, jest około 20 minut metrem stąd i pozostaje jednym z najbardziej sugestywnych plenerów filmowych, które wciąż stoją w Europie.

Wędrówka przez 16 sal

Układ muzeum podąża luźną logiką chronologiczno-tematyczną: zaczyna od politycznej i fizycznej kondycji Wiednia w końcu lat 40., a następnie prowadzi przez preprodukcję filmu, decyzje castingowe i wyzwania techniczne. Pierwsze sale budują kontekst historyczny: strefy okupacyjne, czarny rynek, wysiedlone społeczności. To nie jest wypełniacz. Zrozumienie, jak wyglądał i czym oddychał Wiedeń w 1948 roku, sprawia, że późniejsze materiały filmowe trafiają ze znacznie większą siłą.

Środkowa część wystawy skupia się na produkcji: oryginalne plany zdjęciowe, szczegóły kostiumów, korespondencja między Reedem a Greenem oraz zdjęcia z planu, które pokazują, jak bardzo improwizowany był cały proces filmowania. Dużo miejsca poświęcono Antonowi Karasowi – wiedeńskiemu cytrzyście, którego Reed podobno odkrył w pewnej winiarni i który nagrał całą ścieżkę dźwiękową w ciągu dwóch tygodni. Powstały temat stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych motywów muzycznych w historii kina – i muzeum oddaje mu należną uwagę.

Ostatnie sale śledzą międzynarodową dystrybucję filmu, batalii z cenzurą w różnych krajach (amerykańskie studio chciało szczęśliwszego zakończenia; Reed odmówił) oraz długie życie krytyczne dzieła. Wystawę zamykają materiały o wycieczkach do kanałów i trasach pieszych, które do dziś prowadzą miłośników kina po całym mieście. Kiedy wychodzisz na Pressgasse, masz już w głowie gotową mapę ulic.

Sobotnie popołudnie w muzeum: czego się spodziewać

Sobotnie popołudnia przyciągają tu szczególny rodzaj gości: osoby, które odrobiły pracę domową, studentów filmoznawstwa, zagorzałych cinefilów, historyków Wiednia. Atmosfera jest cicha i skupiona. Nie ma tu grup szkolnych przetaczających się przez sale. Tłumy rzadko dają się we znaki – nawet w popularne weekendy – częściowo dlatego, że godziny otwarcia są tak ograniczone, a częściowo dlatego, że tematyka naturalnie selekcjonuje cierpliwych i ciekawych gości.

Sam budynek stoi przy mieszkalnej ulicy, kilka minut pieszo od Naschmarkt. Wejście znajduje się na rogu Pressgasse i Mühlgasse. Uwaga: przed wejściem jest 11 stopni – budynek nie jest w pełni dostosowany dla osób poruszających się na wózkach inwalidzkich, a wahadłowe drzwi wejściowe mają 90 cm szerokości. Psy asystujące są wpuszczane. Przyjedź blisko 14:00, jeśli chcesz spokojnie zwiedzić wszystko bez pośpiechu przed zamknięciem.

Najbliższa okolica zachęca do krótkiego spaceru przed wizytą lub po niej. Naschmarkt jest kilka minut pieszo, a Karlskirche jest w zasięgu krótkiego spaceru. Cały ten odcinek 4. i 5. dzielnicy ma taki zadomowiony, nieupudrowany charakter, który czuć bliżej filmowego Wiednia niż pompastycznych alei Ringstrassse.

Jak dojechać

Najwygodniej jest metrem linią U4 do stacji Kettenbrückengasse – stąd do wejścia muzeum są dosłownie cztery minuty pieszo. Z Karlsplatz (obsługiwanego przez U1, U2 i U4) spacer zajmuje około dziesięciu minut spokojnymi uliczkami mieszkalnymi. Alternatywnie autobus 59A kursuje od przystanku przy Operze (Oper/Karlsplatz) – trzeci przystanek to Pressgasse, tuż przy drzwiach muzeum. Dedykowanego parkingu nie ma, ale w okolicy są płatne miejsca postojowe przy ulicy.

Jeśli dopiero poznajesz wiedeński transport publiczny, przewodnik po komunikacji w Wiedniu szczegółowo omawia strefy taryfowe, bilety dobowe i logikę sieci metra.

Fotografowanie i informacje praktyczne

Fotografowanie do użytku osobistego jest co do zasady dozwolone – warto jednak potwierdzić to przy wejściu u personelu. Oświetlenie w kilku salach jest celowo mroczne, co świetnie pasuje do klimatu wystawy, ale utrudnia robienie ostrych zdjęć z ręki. Smartfon z dobrym trybem nocnym sprawdzi się tu lepiej niż duży bezlusterkowiec z wolnym obiektywem.

Indywidualni zwiedzający nie potrzebują rezerwacji w czasie sobotnich godzin otwarcia. Wystarczy przyjść, zapłacić przy kasie i odebrać audioguida. Cena wstępu jest rozsądna jak na głębię i jakość kolekcji – szczególnie w porównaniu z większymi, bardziej instytucjonalnymi muzeami wiedeńskimi, gdzie płacisz znacznie więcej za ułamek prawdziwego zaangażowania.