Historia Pragi: Przewodnik po przeszłości miasta

Głębokie korzenie: od celtyckich plemion do Przemyślidów

Historia Pragi nie zaczyna się od średniowiecznych królów. Wykopaliska archeologiczne potwierdzają obecność ludzi w tym rejonie już w epoce paleolitu, a ciągłe osadnictwo trwa mniej więcej od 5500–4500 lat p.n.e. Około 500 roku p.n.e. pojawili się Celtowie – plemię zwane Bojami, od których Bohemia wzięła swoją trwałą nazwę. Rzymianie nigdy nie dotarli tak daleko na północ, więc region rozwijał się pod wpływem germańskim, a później słowiańskim, gdy te ludy napłynęły do Europy Środkowej podczas wędrówki ludów.

Dynastia Przemyślidów zmieniła wszystko. Około 870–880 roku n.e. książę Borzywoj założył warowną osadę na skalistym wzgórzu nad Wełtawą. Ta twierdza stała się Zamkiem Praskim – Hrad Praha – i od tamtej pory jest symboliczną siedzibą władzy czeskiej. Miasto, które wyrosło u jej stóp, nie było jedną miejscowością, lecz kilkoma odrębnymi osadami: Hradczany na wzgórzu zamkowym, Małą Straną na lewym brzegu rzeki oraz Starym Miastem na prawym. Każda z nich miała własne mury, administrację i charakter.

W XII wieku Praga funkcjonowała już jako stolica państwa Przemyślidów i Królestwa Czech. dzielnica zamkowa (Hradczany) do dziś zachowuje materialny ślad tej wczesnej władzy politycznej. Odwiedzając to miejsce, można zobaczyć nakładające się na siebie warstwy – romańskie fundamenty pod gotyckimi sklepieniami pod barokowymi przebudowami – i ta historia przemawia wyraźniej niż jakikolwiek podręcznik.

Złota epoka: Karol IV i narodziny stolicy

Najbardziej przełomowy okres w historii Pragi przypadł na czasy cesarza Karola IV, który panował jako cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego w latach 1346–1378. Karol uczynił Pragę stolicą cesarstwa i zainwestował w nią na ogromną skalę. Jego program budowlany na trwałe zmienił oblicze miasta.

• Most Karola (Karlův most) Zamówiony przez Karola IV i ukończony na początku XV wieku, zastąpił wcześniejszy kamienny most i przez długi czas – aż do 1841 roku – był jedyną przeprawą przez rzekę w Pradze.
• Katedra św. Wita Budowę rozpoczęto w 1344 roku z inicjatywy Karola. Katedra została ukończona dopiero w 1929 roku – to projekt, który trwał prawie sześć stuleci.
• Nové Město (Nowe Miasto) Karol założył zupełnie nową dzielnicę w 1348 roku, potrójnie powiększając Pragę i tworząc siatkę ulic wokół Placu Wacława, która do dziś wyznacza centrum miasta.
• Uniwersytet Karola Założony w 1348 roku, był pierwszym uniwersytetem w Europie Środkowej i pozostaje jednym z najstarszych nieprzerwanie działających uniwersytetów na świecie.

Materialną spuściznę tej epoki przyjeżdża oglądać większość podróżników. Spacer po Moście Karola o świcie, zanim przybędą wycieczki zorganizowane, daje prawdziwe wyobrażenie o tym, dlaczego to miasto uważane było niegdyś za jedno z najważniejszych w Europie. 30 barokowych rzeźb i grup rzeźbiarskich zdobiących most dodawano głównie w latach 1683 – początek XVIII wieku, lecz gotyckie wieże na obu końcach to oryginalna budowla z XIV stulecia.

Reformacja, wojny i era Habsburgów

XV wiek przyniósł konflikty religijne, które postawiły Pragę w centrum europejskiej polityki na długo przed dotarciem reformacji do Niemiec. Jan Hus, czeski teolog i jeden z pierwszych reformatorów Kościoła, został spalony na soborze w Konstancji w 1415 roku. Jego zwolennicy, husyci, wszczęli serię wojen, które postawiły Czechy naprzeciwko całej katolickiej Europy. Ruch husycki jest niezwykle ważny dla czeskiej tożsamości narodowej, lecz turyści skupiający się wyłącznie na architekturze habsburskiej często go pomijają.

Habsburgowie przejęli kontrolę nad Czechami w 1526 roku i utrzymali ją przez prawie cztery stulecia. Za panowania Rudolfa II (1576–1612) Praga na krótko stała się znów stolicą cesarską i ważnym centrum renesansowej sztuki i nauki. Na przełomie XVI i XVII wieku pracowali tu astronomowie Tycho Brahe i Johannes Kepler. Speculum Alchemiae – renesansowe laboratorium alchemiczne odkryte pod Starym Miastem w 2002 roku – pochodzi właśnie z tego okresu naukowych i mistycznych eksperymentów.

Punktem zwrotnym był rok 1618. Druga defenestracja praska, podczas której protestanccy szlachcice wyrzucili katolickich urzędników królewskich przez okno Zamku Praskiego, wywołała wojnę trzydziestoletnią – konflikt, który pochłonął Europę Środkową i kosztował życie szacunkowo kilku milionów ludzi. Czechy przegrały wojnę w bitwie na Białej Górze w 1620 roku, czeska szlachta została praktycznie zlikwidowana, a kraj poddano przymusowej rekatolizacji. Znaczna część praskiej architektury barokowej pochodzi właśnie z tego okresu kontrreformacji, w tym kościół św. Mikołaja na Małej Stranie – jedna z najpiękniejszych budowli barokowych w całej Europie Środkowej.

XX wiek: okupacja, opór i rewolucja

Praga wkroczyła w XX wiek jako najważniejsze miasto Austro-Węgier po Wiedniu i Budapeszcie. Gdy imperium rozpadło się w 1918 roku, Praga stała się stolicą nowej Republiki Czechosłowackiej – jednej z najbardziej prosperujących demokracji w ówczesnej Europie. Miasto dynamicznie się rozwijało, pozostawiając architektoniczne perły: od secesji przez kubizm po funkcjonalizm, które do dziś można podziwiać w centrum i okolicznych dzielnicach.

Nazistowskie Niemcy zajęły Czechosłowację w latach 1938–1939. Dla podróżnych skutki tego okresu są najbardziej widoczne w Josefovie, Dzielnicy Żydowskiej. Przed wojną Praga była domem dla jednej z najważniejszych społeczności żydowskich w Europie Środkowej. Nazistowska okupacja doprowadziła do deportacji i śmierci zdecydowanej większości praskich Żydów. Synagoga Pinkasa kryje na swoich ścianach imiona 77 297 czeskich i morawskich ofiar Holokaustu. To miejsce głęboko wstrząsające i absolutnie niezbędne dla każdego, kto chce poważnie zmierzyć się z historią tego miasta.

Po II wojnie światowej Czechosłowacja znalazła się pod rządami komunistycznymi zorientowanymi na ZSRR, od 1948 roku. Praska Wiosna 1968 roku przyniosła próbę reform pod przywództwem Alexandra Dubčeka, który chciał stworzyć „socjalizm z ludzką twarzą" – złagodzić cenzurę i ograniczenia polityczne. W sierpniu 1968 roku wojska Układu Warszawskiego wkroczyły do kraju i zdławiły ruch reformatorski. Muzeum Komunizmu w praskim Nowym Mieście dokumentuje ten okres z dużą szczegółowością i jest jednym z bardziej rzetelnych muzeów historycznych w mieście.

Koniec nastąpił w listopadzie 1989 roku. Aksamitna rewolucja – pokojowy ruch masowego protestu – obaliła rządy komunistyczne w ciągu zaledwie kilku tygodni. Plac Wacława był epicentrum wydarzeń. 17 listopada policja brutalnie rozgoniła studencki marsz; w ciągu kilku dni na placu gromadziły się setki tysięcy ludzi. W grudniu Václav Havel – dramaturg i dysydent – został prezydentem. Cały ten ciąg wydarzeń trwał zaledwie około sześciu tygodni. W 1993 roku pokojowy rozpad Czechosłowacji uczynił Pragę stolicą niepodległej Republiki Czeskiej.

Gdzie zobaczyć historię Pragi na własne oczy

Przewaga Pragi nad wieloma europejskimi stolicami polega na tym, że jej historyczne centrum przetrwało II wojnę światową w niemal nienaruszonym stanie. Miasto nie było bombardowane przez aliantów ani systematycznie niszczone przez nazistów (w przeciwieństwie do Warszawy czy Rotterdamu), co sprawia, że zachowała się tu niemal nieprzerwana sekwencja architektoniczna od okresu romańskiego po początek XX wieku. Wpis na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO z 1992 roku obejmuje oba brzegi Wełtawy i honoruje właśnie tę ciągłość.

• Zamek Praski (Pražský hrad) Największy starożytny kompleks zamkowy na świecie pod względem powierzchni – obejmuje około 70 000 metrów kwadratowych. Mieści romańską Bazylikę św. Jerzego, gotycką Katedrę św. Wita i Stary Pałac Królewski. Zarezerwuj sobie co najmniej pół dnia. Latem warto kupić bilety z wyprzedzeniem.
• Rynek Staromiejski i Zegar Astronomiczny Na placu stoją gotycki Kościół Najświętszej Marii Panny przed Týnem, barokowy Kościół św. Mikołaja oraz średniowieczny Zegar Astronomiczny (Orloj) na Ratuszu Staromiejskim. Zegar pochodzi z 1410 roku i jest jednym z najstarszych działających zegarów astronomicznych na świecie.
• Dzielnica Żydowska (Josefov) Sześć synagog i Stary Cmentarz Żydowski w zasięgu krótkiego spaceru. Bilet łączony do Muzeum Żydowskiego w Pradze obejmuje większość obiektów. Zaplanuj minimum dwie do trzech godzin.
• Twierdza Wyszehrad Dawny rywal Zamku Praskiego, położony na skale na południe od centrum. Mieści Bazylikę św. Piotra i Pawła oraz Cmentarz Wyszehradzki, gdzie spoczywają wybitne postaci czeskiej kultury, m.in. Dvořák i Smetana. Znacznie mniej turystów niż na zamku.
• Muzeum Komunizmu Dokumentuje okres komunizmu od 1948 do 1989 roku z dużą szczegółowością – w tym odtworzone cele przesłuchań i wyczerpującą relację z przebiegu aksamitnej rewolucji.

Jeśli szukasz ustrukturyzowanego podejścia do zwiedzania najważniejszych miejsc historycznych, przewodnik po trasie spacerowej po Pradze wyznacza logiczną trasę przez Stare Miasto, Josefov i Małą Stranę. Jeśli masz więcej czasu, plan na 3 dni w Pradze przeznacza oddzielne pełne dni na dzielnicę zamkową i Dzielnicę Żydowską – i to jest właściwe podejście do obu tych miejsc.

Praktyczne wskazówki dla miłośników historii

Historyczne atrakcje Pragi są otwarte przez cały rok, ale wrażenia ze zwiedzania mocno zależą od pory roku. Latem Most Karola, Rynek Staromiejski i zamek pękają w szwach od turystów. W lipcu i sierpniu przybycie do tych miejsc przed 9:00 robi naprawdę dużą różnicę. Zima oferuje mniej tłumów i zupełnie inną atmosferę – szczególnie przy zamku, gdzie śnieg na wieżach Katedry św. Wita wygląda naprawdę imponująco – ale krótki dzień ogranicza czas na zwiedzanie na świeżym powietrzu.

Ceny biletów i godziny otwarcia kompleksu zamkowego, Muzeum Żydowskiego i poszczególnych kościołów regularnie się zmieniają. Zawsze sprawdzaj aktualne informacje na stronie Zamku Praskiego oraz Prague City Tourism (prague.eu) przed wizytą. Zamek oferuje kilka rodzajów biletów obejmujących różne kombinacje obiektów – właściwy wybór zależy od tego, ile czasu masz do dyspozycji. Większość osób odwiedzających Pragę po raz pierwszy decyduje się na duży obwód, obejmujący katedrę, Stary Pałac Królewski i Bazylikę św. Jerzego.

W Czechach obowiązuje korona czeska (CZK). Większość głównych atrakcji przyjmuje karty płatnicze, ale mniejsze kościoły i niektóre muzealnych sklepy wolą gotówkę. Woda z kranu w Pradze jest bezpieczna do picia, sieć transportu publicznego sprawnie obsługuje wszystkie historyczne dzielnice, a w punktach obsługi turystycznej w całym centrum historycznym bez problemu można porozumieć się po angielsku.