Cretto di Burri: betonowy całun nad zaginionym sycylijskim miastem

Czym jest Cretto di Burri?

Na wyschniętym sycylijskim wzgórzu w prowincji Trapani rozciąga się rozległa biała forma, przypominająca popękany lodowiec. To Grande Cretto di Gibellina — monumentalne dzieło land artu stworzone przez Alberta Burriego jako pomnik miasta Gibellina, które zostało zmiecione z powierzchni ziemi przez trzęsienie ziemi w dolinie Belice 15 stycznia 1968 roku. Katastrofa zabiła ponad 200 osób i obróciła w ruinę całą dolinę zamieszkanych miejscowości.

Odpowiedź Burriego była radykalna w swojej prostocie: zamiast uprzątnąć gruzy i zacząć od nowa, zalał pozostałości starego miasta białym betonem, zachowując pod nim siatkę ulic. Wąskie przejścia między betonowymi blokami odwzorowują dokładny układ dawnych dróg i zaułków — spacer przez Cretto to więc, dosłownie, wędrówka po widmie zaginionego miasta.

Skala tego miejsca wymyka się słowom i nie daje się oddać na fotografiach. Struktura pokrywa około 85 000 metrów kwadratowych wzgórza, co czyni ją jednym z największych dzieł land artu kiedykolwiek zrealizowanych na świecie. Betonowe ściany sięgają około 1,6 metra — tuż powyżej poziomu wzroku — więc gdy wejdziesz między nie, otaczający krajobraz znika i pozostaje jedynie biała cisza.

Historia ukryta pod betonem

Trzęsienie ziemi w dolinie Belice uderzyło we wczesnych godzinach rannych, gdy większość mieszkańców spała. Czternaście gmin w zachodniej Sycylii zostało uszkodzonych lub całkowicie zniszczonych. Gibellina ucierpiała najbardziej: stare miasto na wzgórzu uznano za nadające się do zamieszkania i ocalałych mieszkańców przeniesiono do specjalnie zbudowanej osady zastępczej — Gibelliny Nuova, wzniesionej około 11 kilometrów dalej, w dolinie.

Gibellina Nuova stała się niezwykłym eksperymentem w dziedzinie mecenatu sztuki publicznej. Ówczesny burmistrz zlecił czołowym włoskim i zagranicznym artystom udział w kształtowaniu architektury i przestrzeni publicznych nowego miasta, tworząc w ten sposób osobliwe plenerowe muzeum modernizmu lat 70. i 80. Ale to właśnie stara, pozostawiona w ruinie lokalizacja stała się miejscem powstania najważniejszego dzieła Burriego.

Burri opracował koncepcję Cretto w latach 1984–1985, a prace budowlane ruszyły w 1985 roku. Braki w finansowaniu spowodowały wstrzymanie robót w 1989 roku, gdy mniej więcej jedna trzecia planowanego obszaru pozostała niedokończona. Projekt tkwił w tym stanie przez niemal trzy dekady — fakt, który dodał niezamierzoną warstwę znaczeń do pomnika poświęconego niedokończeniu i stracie. Prace wznowiono i Cretto zostało ukończone w 2015 roku, w setną rocznicę urodzin Burriego.

Jak to miejsce działa na zmysły

Przyjeżdżając samochodem, widzi się Cretto z drogi jako białą masę na wzgórzu — abstrakcyjną i dezorientującą na tle wyschniętego sycylijskiego bezdrzewia. Z daleka wygląda niemal jak twór geologiczny: kamieniołom albo jasna skalna formacja. Skala ujawnia się dopiero, gdy podchodzisz bliżej.

Gdy wchodzisz między korytarze, atmosfera zmienia się całkowicie. Betonowe ściany po obu stronach tłumią dźwięki i tworzą ciszę, która wydaje się zamierzona. Faktura betonu jest szorstka i zwietrzała, naznaczona dziesiątkami lat deszczu i słońca. Latem białe powierzchnie akumulują upał, a wąskie przejścia zatrzymują gorące powietrze. Efekt jest fizycznie niekomfortowy w sposób, który wydaje się odpowiedni: to nie jest miejsce zaprojektowane z myślą o wygodzie.

Korytarze różnią się szerokością. Jedne są na tyle szerokie, że dwie osoby idą obok siebie; inne zwężają się do szerokości jednego ciała. Niektóre kończą się nagle ślepą ścianą. Inne otwierają się na małe rozszerzenia odpowiadające dawnym placom lub skrzyżowaniom. Dla kogoś, kto wie, czego szukać, logika starego układu ulic jest czytelna. Dla pozostałych to labirynt.

Podłoże jest nachylone i nierówne, podążając za naturalnym ukształtowaniem wzgórza. Zdecydowanie zalecamy zamknięte buty z dobrą podeszwą. Obiekt nie ma wewnętrznego oznakowania ani tablic informacyjnych w samym Cretto, a personelu na miejscu nie ma. Najpewniej będziesz mieć to miejsce prawie dla siebie — szczególnie w tygodniu przed południem.

Kiedy najlepiej przyjechać

Cretto to obiekt plenerowy bez biletów ani bramki wejściowej. Wstęp jest możliwy w ciągu dnia. Wczesnoporanne wizyty wiosną i jesienią są najbardziej satysfakcjonujące: niskie słońce chwyta krawędzie betonowych bloków i rzuca długie cienie w poprzek korytarzy, podkreślając geometrię i głębię dzieła w sposób, którego płaskie południowe światło nie jest w stanie oddać.

Wizyty latem, od końca czerwca do sierpnia, wymagają przygotowania. Biały beton znacznie wzmaga upał i już w południe przejścia stają się nieznośnie gorące. Zabierz wodę, włóż kapelusz i rozważ przyjazd przed 9:00 lub po 17:00. Krem z filtrem to konieczność — w całym Cretto nie ma ani skrawka cienia.

Październik i listopad oferują stabilną pogodę i często dramatyczne niebo z burzowym światłem, które pasuje do posępnego charakteru tego miejsca. Wiosenne wizyty w kwietniu i maju są przyjemne — otaczające wzgórza są jeszcze zielone, zanim letnia susza nie zamieni wszystkiego w ochrę i brąz.

Jeśli planujesz szerszą trasę po zachodniej Sycylii, Cretto dobrze łączy się z wizytą w parku archeologicznym w Selinunte na południu lub salinami koło Trapani na północnym zachodzie — obu dostępnych samochodem w niecałą godzinę. Zajrzyj też do naszego przewodnika po podróżowaniu po Sycylii samochodem, gdzie znajdziesz wskazówki dotyczące planowania trasy.

Fotografia i punkty widokowe

Najbardziej ikoniczny widok Cretto to ujęcie z powietrza lub z wysokości, ukazujące popękaną białą powierzchnię rozłożoną na wzgórzu, z szczelinami śledzącymi widmo dawnego planu ulic. Tego widoku nie da się uchwycić pieszo od środka. Aby spojrzeć na Cretto z góry, szukaj punktów widokowych na drogach biegnących po otaczających wzgórzach, gdy podjeżdżasz samochodem. Niektóre wzniesione miejsca do zatrzymania się wzdłuż SS119 oferują perspektywę, z której wykonano większość znanych fotografii.

Wewnątrz korytarzy fotografia nagradza cierpliwość. Gra światła i cienia na betonowych ścianach zmienia się dramatycznie w ciągu dnia. Szerokokątne obiektywy dobrze oddają ścieśnienie wąskich przejść. Jedno z bardziej uderzających ujęć to długi korytarz skierowany ku odległemu otworowi, z błękitnym sycylijskim niebem widocznym na końcu.

Fotografowanie dronem podlega przepisom włoskiego urzędu lotnictwa cywilnego. Sprawdź aktualne zasady przed zabraniem drona — nieuprawnione loty nad obiektami dziedzictwa kulturowego mogą skutkować mandatem.

Szerszy kontekst: Gibellina i dolina Belice

Cretto nie istnieje w oderwaniu od reszty. Gibellina Nuova, nowe miasto zastępcze, jest kilka minut jazdy stąd i warto ją odwiedzić, jeśli interesuje cię współczesna sztuka publiczna. Znajdziesz tu prace znanych artystów tamtej epoki, choć samo miasto ma nieco opustoszały charakter — rzadko zaludnione i architektonicznie nierozstrzygnięte — co nadaje mu swoisty, nieumyślny urok.

W szerszej dolinie Belice ślady trzęsienia ziemi są wciąż widoczne w wielu miejscach. Inne dotknięte miasta potoczyły się różnymi ścieżkami: jedne odbudowano na miejscu, inne przeniesiono, część pozostała częściowo opuszczona. Krajobraz tego zakątka zachodniej Sycylii został ukształtowany przez jedną noc ze stycznia 1968 roku w sposób, który jest nadal czytelny dla kogoś, kto wie, czego szukać.

Podróżnicy zainteresowani warstwowym kulturowym krajobrazem Sycylii mogą chcieć poznać też inne konteksty tego regionu. Nasz kompleksowy przewodnik po Sycylii opisuje pełnię tego, co oferuje wyspa — od starożytnych greckich świątyń po barokowe miasteczka na wzgórzach. Jeśli chodzi o zachodnią Sycylię, najwygodniejszą bazą wypadową do Cretto jest Trapani.

Dla kogo to miejsce może nie być warte zachodu

Cretto nie jest wygodną ani konwencjonalnie malowniczą atrakcją. Na miejscu nie ma kawiarni, cienia, toalety ani żadnych tablic informacyjnych — musisz przyjechać z własną wiedzą. Goście oczekujący klasycznego sycylijskiego przeżycia kulturowego oraz podróżnicy z małymi dziećmi potrzebującymi aktywności i bodźców mogą poczuć się zawiedzeni. Dotarcie bez samochodu jest też naprawdę trudne, co sprawia, że miejsce to jest niepraktyczne dla osób zdanych wyłącznie na transport publiczny.

Ci, których porusza land art, architektura zmagająca się z trudną historią albo specyficzna atmosfera miejsc zbudowanych wokół nieobecności, znajdą w Cretto coś głębokiego. Wymaga to jednak inwestycji czasu i wysiłku, na którą nie każdy sycylijski plan podróży może sobie pozwolić.