Cmentarz Highgate: Najbardziej Klimatyczny Wiktoriański Cmentarz Londynu

Czym właściwie jest cmentarz Highgate

Cmentarz Highgate to nie atrakcja turystyczna, przy okazji której są też groby. To czynny cmentarz zarządzany przez Friends of Highgate Cemetery Trust i atmosfera tego miejsca w pełni to odzwierciedla. Odwiedzający przychodzą tu spacerować wśród około 170 000 osób pochowanych w około 53 000 grobach, rozłożonych na zboczu wzgórza w północnym Londynie — miejscu, które przez blisko dwa wieki było powoli odzyskiwane przez bluszcz, lisy i starodrzewie.

Teren podzielony jest na dwie wyraźne części ulicą Swain's Lane. Wschodni Cmentarz, otwarty w 1860 roku, jest bardziej dostępny: wejdziesz tu samodzielnie za okazaniem biletu, możesz spacerować we własnym tempie i znaleźć grób Karola Marksa bez żadnej rezerwacji. Oryginalny Zachodni Cmentarz, otwarty w 1839 roku, jest dostępny wyłącznie z wycieczką z przewodnikiem. Jest starszy, gęstszy, bardziej zarośnięty i powszechnie uważany za bardziej efektowny z obu części.

Zachodni Cmentarz: gotycka architektura w gąszczu zieleni

Zachodni Cmentarz wygląda zupełnie inaczej, niż sugerują popularne zdjęcia. Te krążące w internecie skupiają się na najbardziej efektownych elementach: Egipskiej Alei z bramą o kolumnach w kształcie lotosu i rzędem drzwi grobowców wykutych w zboczu wzgórza; Kręgu Libanu, czyli okrągłej ścieżce katakumb otaczającej stary cedr; Tarasowych Katakumbach — długich, wyłożonych cegłą przejściach z żelaznymi drzwiami grobowców wbudowanych w skarpę. Wszystkie te struktury zostały zaprojektowane tak, by imponować wiktoriańskim gościom trwałością kamienia i dostojeństwem śmierci.

Tego, czego zdjęcia nie oddają, to jak bardzo roślinność pochłonęła wszystko dookoła. Korzenie przebijają się przez kamienne mury. Bluszcz wyważa pokrywy grobowców. Drzewa wyrosły przez dachy mauzoleów. To wrażenie nie jest dokładnie zaniedbanią — to raczej natura, która w zwolnionym tempie upomina się o swoje. Napięcie między zamierzoną grandeur projektu z 1839 roku a dziesięcioleciami organicznego wzrostu nadaje Zachodniemu Cmentarzowi jego niepowtarzalny charakter.

Wycieczki z przewodnikiem, prowadzone przez przeszkolonych wolontariuszy, trwają zazwyczaj około 75 minut i obejmują najważniejsze elementy architektoniczne, przeplatane historiami pochowanych tu osób. Liczba uczestników w grupie jest kontrolowana, więc całość czuć jako przemyślane przeżycie, a nie przepchane zwiedzanie. Przewodnicy zazwyczaj świetnie znają zarówno architekturę, jak i społeczne tło wiktoriańskiego stosunku do śmierci i pamięci.

Wschodni Cmentarz: Karol Marks i długi spacer wśród grobów

Wschodni Cmentarz jest architektonicznie mniej spektakularny niż jego odpowiednik po drugiej stronie ulicy, ale nagradza tych, którzy zwiedzają go powoli. Teren jest bardziej otwarty, ścieżki łatwiejsze w nawigacji, a groby obejmują szerszy przedział czasu. Najczęściej odwiedzanym miejscem jest pomnik Karola Marksa: duże brązowe popiersie na wysokim kamiennym cokole, z wyrytymi cytatami z Manifestu komunistycznego. Przyciąga odwiedzających z całego świata — o pewnych porach dnia stoi tu kilka osób jednocześnie, fotografuje, zostawia kwiaty albo po prostu milczy.

Wśród innych znanych grobów warto wymienić powieściopisarkę George Eliot, chemika Michaela Faradaya, a z nowszych — Douglasa Adamsa, autora Autostopem przez galaktykę. Na grobie Adamsa odwiedzający zostawiają długopisy — drobny, a zaskakująco wzruszający hołd. Przy wejściu na cmentarz dostaniesz mapę z zaznaczonymi ważniejszymi grobami — zdecydowanie warto ją wziąć przed ruszeniem w trasę.

Wschodni Cmentarz sąsiaduje z Waterlow Park — spokojnym publicznym parkiem, który stanowi naturalny dodatek do wizyty. Po wyjściu z cmentarza wielu odwiedzających przechodzi przez park w drodze z powrotem na stację Archway. Jeśli spędzasz popołudnie w tej części północnego Londynu, Hampstead Heath leży około półtorej kilometra dalej i oferuje zupełnie inne, choć świetnie uzupełniające doświadczenie londyńskiej zieleni.

Kontekst historyczny: Wspaniała Siódemka i wiktoriański problem ze śmiercią

Cmentarz Highgate powstał w odpowiedzi na prawdziwy kryzys miejski. W latach 30. XIX wieku londyńskie przykościelne cmentarze były tak przepełnione, że stanowiły zagrożenie dla zdrowia publicznego. Ustawy pogrzebowe z połowy XIX wieku doprowadziły ostatecznie do zamknięcia większości miejskich miejsc pochówku, jednak zanim weszły w życie, prywatna inicjatywa ustanowiła siedem dużych, komercyjnych cmentarzy w pierścieniu wokół miasta. Highgate był trzecim z nich — otwarty w 1839 roku przez London Cemetery Company na 17-akrowej działce z widokiem na miasto.

Projektant Stephen Geary i architekt krajobrazu David Ramsey opracowali pierwotny układ terenu z rozmysłem i rozmachem: tarasowe katakumby, formalne aleje, architektura w stylu egipskiego renesansu, sygnalizująca trwałość i starożytność. Lokalizacja na zboczu wzgórza w północnym Londynie, wśród dojrzałych drzew i z rozległymi widokami, została wybrana częściowo ze względu na malowniczy charakter. Wiktoriańskie rodziny przychodziły tu w niedziele na rodzaj kontemplacyjnego spaceru — dziś brzmi to dziwnie, ale wówczas było zupełnie normalne.

W XX wieku cmentarz popadł w poważną ruinę. London Cemetery Company przestała praktycznie działać około 1960 roku, a Highgate przez lata był zaniedbany, dewastowany i zarośnięty do tego stopnia, że niektóre jego części stały się niedostępne. Friends of Highgate Cemetery Trust powstało w 1975 roku i od tamtej pory zarządza renowacją i bieżącym utrzymaniem cmentarza. Teren jest teraz wpisany na listę Grade I w Rejestrze Historycznych Parków i Ogrodów — jeden z najwyższych możliwych stopni ochrony.

Wizyta o różnych porach: jak zmienia się odbiór miejsca

Poranne wizyty na Wschodnim Cmentarzu, zwłaszcza w tygodniu, są spokojniejsze niż popołudniowe. Jesienią i zimą światło przebija się przez korony drzew pod niższym kątem, nadając kamiennym nagrobkom wyraźniejszy kontur. Latem drzewa są w pełnym ulistnieniu, atmosfera jest bardziej zielona i kameralna, ale ścieżki bywają ciepłe, a przy grobie Marksa od późnego ranka kręci się sporo ludzi.

Poranne wycieczki po Zachodnim Cmentarzu mają inną jakość niż te popołudniowe. Dźwięk rozchodzi się inaczej, gdy cmentarz jest mniej uczęszczany, a przewodnicy nie muszą przekrzykiwać innych grup. Jeśli pogoda jest sucha i pochmurna zamiast słonecznej, cienie w katakumbach i pod cedrem w Kręgu Libanu są szczególnie nastrojowe. Deszcz wcale nie musi odstraszać — kamień i bluszcz wchłaniają wodę w sposób, który intensyfikuje kolory, a zimowy deszczowy dzień z małą grupką zwiedzających może być zupełnie niezwykłym doświadczeniem.

Cmentarz jest otwarty codziennie od godziny 10:00; godziny zamknięcia zmieniają się sezonowo — zazwyczaj między 16:00 a 17:00 dla Wschodniego Cmentarza, a Zachodni Cmentarz obowiązują godziny zaplanowanych wycieczek. Przed wizytą sprawdź oficjalną stronę, zwłaszcza zimą, kiedy zmierzch zapada wcześniej.

Dojazd i praktyczne informacje

Najprostszy dojazd z centrum Londynu to metro linii Northern do stacji Archway, a następnie około 15 minut spaceru na północ przez osiedlowe uliczki Highgate. Sam spacer jest przyjemny — mija się wiktoriańskie kamienice, a droga wiedzie powoli pod górę. Autobus C11 zatrzymuje się przy Brookfield Park, bliżej wejścia na cmentarz od strony Swain's Lane.

Z King's Cross St Pancras jazda metrem linii Northern do Archway zajmuje około 15–20 minut. W pobliżu nie ma dedykowanego parkingu, a przyjazd samochodem nie jest zalecany ze względu na wąskie uliczki i ograniczone miejsca parkingowe. Zdecydowanie polecamy wygodne, wodoodporne buty do chodzenia: ścieżki na obu cmentarzach są nierówne, często nachylone i mogą być śliskie po deszczu. Zachodni Cmentarz ma szczególnie strome odcinki i wąskie przejścia, gdzie nieodpowiednie obuwie staje się realnym problemem.

Jeśli planujesz szerszy wypad po północnym Londynie, dzielnica Hampstead leży w pobliżu i oferuje skupisko niezależnych kawiarni, Muzeum Freuda oraz Kenwood House — spokojnie można tu wypełnić pół dnia lub cały dzień bez konieczności wracania do centrum.

Dla kogo ta wizyta może nie być najlepszym pomysłem

Cmentarz Highgate to specyficzne doświadczenie i warto uczciwie powiedzieć o jego ograniczeniach. Osoby z poważnymi problemami z poruszaniem się uznają Zachodni Cmentarz za niedostępny, a niektóre fragmenty Wschodniego za trudne. Ścieżki nie są przystosowane dla wózków inwalidzkich, a strome nachylenia w starszych częściach cmentarza stanowią wyzwanie nawet dla osób bez takich trudności.

Rodziny z małymi dziećmi mogą odkryć, że wizyta sprawdza się lepiej jako część szerszego dnia, który zaczyna się lub kończy w sąsiednim Waterlow Park — jest tam otwarta trawa i plac zabaw w pobliżu. Jeśli twoim głównym zainteresowaniem jest londyńska architektura historyczna i masz mało czasu, Opactwo Westminsterskie i Katedra św. Pawła oferują imponujące nagrobki i historyczną głębię w bardziej dostępnej, centralnej lokalizacji.

Odwiedzający oczekujący dopracowanej, dobrze oznakowanej atrakcji turystycznej mogą być też zaskoczeni tym, jak skromne jest to miejsce. Nie ma tu sklepu z pamiątkami w tradycyjnym sensie, audioguidu ani zbyt wielu opisów — poza tym, co powiedzą przewodnicy podczas wycieczki po Zachodnim Cmentarzu, i mapą dostępną przy wejściu na Wschodni Cmentarz. Ta powściągliwość jest zamierzona i to właśnie ona odróżnia Highgate od bardziej komercyjnych atrakcji.