Tuna Kıyısındaki Ayakkabılar: Budapeşte'nin En Sarsıcı Anıtı

Ne Görüyorsun?

Tuna Kıyısındaki Ayakkabılar anıtı, taş rıhtıma doğrudan sabitlenmiş, uçları suya dönük 60 çift dökme demir ayakkabıdan oluşuyor. Film yönetmeni Can Togay ve heykeltıraş Gyula Pauer tarafından tasarlanan anıt, 16 Nisan 2005'te açıldı. Ayakkabılar; 1944–1945 kışında Okçu Haç milisleri tarafından Tuna'ya kurşunlanmadan önce giysilerini çıkarmaları emredilen Yahudileri temsil ediyor. Savaş döneminde ayakkabıların gerçek bir değeri vardı; insanlar yalınayak öldürülürdü ki ayakkabıları alınıp satılabilsin.

Ayakkabı türlerinin seçimi kasıtlı ve özenli: erkek bağcıklı günlük ayakkabıları, kadın topukluları, çocuk botları, bebek patiği. Daha yumuşak bir malzeme yerine demirden dökülen bu ayakkabılar hem fiziksel hem de simgesel bir ağırlık taşıyor. Yüzeydeki oksitlenme, onlara pas renkli, neredeyse topraktan yeni çıkarılmış gibi bir görünüm veriyor. Su kenarına yakın sabitlenmiş olduklarından Tuna, bazı su seviyelerinde yalnızca birkaç santimetre aşağılarından geçiyor.

Tarihsel Bağlam

1944 yılında Budapeşte'nin Yahudi nüfusu yaklaşık 200.000 kişiydi; bu, savaşın o noktasında işgal altındaki Avrupa'daki en büyük hayatta kalan Yahudi topluluğuydu. Almanya'nın Mart 1944'te Macaristan'ı işgal etmesinin ardından Auschwitz-Birkenau'ya toplu sürgünler başladı. Ekim 1944'te Macar faşist Okçu Haç partisi iktidarı ele geçirince farklı türde bir katliam başlamıştı: Yerel milis üyeleri insanları evlerden, hastanelerden ve zorla çalıştırma kafilelerinden kopararak rıhtıma sürükledi ve doğrudan Tuna'ya kurşuna dizdi. Bu, toplama kamplarının bürokratik mekanizması olmadan gerçekleştirilen, kendiliğinden bir katliamdı.

Bu dönemde Budapeşte'nin farklı noktalarında Tuna kıyısında öldürülenlerin sayısının on binleri bulduğu tahmin ediliyor. Id. Antall József rkp.'daki anıtın tam konumu da bu katliamların yaşandığı yerlerden biri. Tarihin daha derinlerine inmek isteyenler için Andrássy Caddesi'ndeki Terror Háza müzesi, hem Nazi hem de Sovyet işgalini kanıt ve tanıklıklarla belgeleyen güçlü bir müze; bu dönemi ciddiye alan herkes için anıtla birlikte mutlaka görülmeli.

Konvansiyonel bir plaket ya da heykel yerine ayakkabılarla bu yeri işaretleme kararı kavramsal açıdan son derece isabetli. Ayakkabılar sembolik bir temsil değil; alınan nesnelerin birer kopyası. Önlerinde dururken soyut bir acı anıtına bakmıyorsun. Bu insanların en son dokunduğu şeyin yeniden yaratılmış biçimine bakıyorsun.

Günün Saatine Göre Değişen Deneyim

Anıt her saatte gezilebilir ve ziyaret ettiğin saat deneyimi ciddi ölçüde şekillendiriyor. Özellikle yaz aylarında gün ortasında rıhtım yürüyüş yolu turistleri, koşucuları ve bölgede öğle yemeği yiyen yerel halkı ağırlıyor. Ortalık hiç de sessiz olmuyor. Anıtın bu olağan kent yaşamının akışı içinde durması ilk başta tuhaf gelebilir; ama aslında bu son derece yerinde: bu katliamlar da işler durumdaki bir şehrin gözleri önünde gerçekleşmişti.

Sabah 8'den önce rıhtım neredeyse ıssız oluyor. Işık alçak ve yayvan, Tuna gri-mavi ve dökme demir ayakkabılar, tur gruplarının arasında bulmak zor olan o sessizliği taşıyor. Anıtı daha önce ziyaret etmiş olanların geri döndüklerinde tercih ettiği saat genellikle bu.

Hava karardıktan sonra ayakkabılar yumuşak bir ışıkla aydınlanıyor. Karşı yakadaki Parlamento binasından gelen ortam ışığını yakalayan demir yüzeyler sade ve çarpıcı bir görünüm kazanıyor. Gece ziyareti tamamen güvenli; rıhtım geç saatlere kadar işlek. Bazı ziyaretçiler ayakkabıların üzerine ve çevresine çiçek, mum ya da küçük taşlar bırakıyor; bu gelenek Yahudi yas törenlerinden geliyor. Özellikle Nisan sonu ile Yom HaShoah civarındaki anlamlı tarihlerde anıt, organize gruplarla dolup taşıyor ve resmi törenler düzenlenebiliyor.

Ulaşım ve Rıhtım Yürüyüşü

En pratik yol, Metro M2 ile Kossuth Lajos tér'e gelmek, Tuna tarafına çıkmak ve yaklaşık 5 dakika rıhtım boyunca güneye yürümek. Şehrin en manzaralı tramvay hatlarından biri olan 2 numaralı Tramvay da Kossuth Lajos tér'de duruyor ve doğrudan Pest nehir kenarını takip ediyor. Anıt, yolun altındaki alt rıhtım yürüyüş yolunda, su kenarında. Birkaç noktada aşağıya inen merdivenler var; suya paralel uzanan yolu takip et.

Bu nehir kıyısı şeridini her iki yönde de yürümeye değer. Kuzeyde Macaristan Parlamento Binası neo-Gotik kuleleriyle silüete hâkim oluyor. Güneyde ise Zincir Köprü karşı yakadaki Buda Kalesi'ne uzanan manzarayı çerçeliyor. Tuna rıhtımının bu bölümü, Avrupa'da pek az kıyı şeridinin eşleşebileceği bir tarihsel ve mimari yoğunluk taşıyor.

Fotoğrafçılık ve Pratik Bilgiler

Ayakkabılar neredeyse her ışıkta iyi fotoğraflanıyor; ama en etkili kareler genellikle alçak açıdan, sıraya uzanacak şekilde çömelerek ve arka planda nehirle Buda tepeleriyle çekiliyor. Geniş açılı objektifler 60 çiftin tamamını yakalatıyor; daha sıkı bir odak uzaklığıyla tek bir ayakkabıya, özellikle de bir çocuk ayakkabısına yoğunlaşmak ise çok daha içe işleyen kareler üretiyor. Önünde kalabalık bir grup varken çekimden kaçın; kompozisyon tüm nefes alanını yitiriyor.

Ziyaretçilerle anıt arasında hiçbir bariyer yok. İnsanlar ayakkabıların yanına çöküyor, uzanıp dokunuyor, üzerlerine bir şeyler bırakıyor. Su kenarındaki demir yüzey çoğunlukla nemli oluyor ve diplerde yosunla kaplanabiliyor. Islak havalarda alt rıhtımda yürüyeceksen kaymaz tabanlı ayakkabı giy. Hiçbir tesis, personel, bilet gişesi ya da sesli rehber yok. Bu mekâna ne getirirsen, kendin getiriyorsun.

Alt yürüyüş yoluna erişim merdivenlere bağlı. Anıtın hemen yakınında özel bir rampa erişimi yok; ancak üst rıhtım düzeyi standart asfalt yollarla ulaşılabilir durumda. Hareket güçlüğü yaşayan ziyaretçiler, rıhtım altyapısının değişebildiğini göz önünde bulundurarak mevcut koşulları önceden kontrol etmeli.

Budapeşte Programına Nasıl Yerleştirirsin?

Tuna Kıyısındaki Ayakkabılar, Pest nehir kenarında geçirilecek yarım günlük bir programla güzel örtüşüyor. Parlamento'nun dış veya iç mekânıyla, Zincir Köprü'ye kadar uzanan yürüyüşle ve programın izin verdiği durumlarda Tuna boyunca güneye doğru bir tramvay yolculuğuyla birleştirilebilir. Budapeşte'de Holokost odaklı bir gün planlayanlar için Dohány Sokağı Büyük Sinagogu mantıklı bir sonraki durak; yürüyerek yaklaşık 15 dakika ya da bir tramvay durağı uzaklıkta. Bitişiğindeki anma bahçesi ve Yahudi Müzesi önemli tarihsel derinlik katıyor.

Budapeşte'nin daha geniş tarihsel dokusunu keşfediyorsan Budapeşte tarih rehberi Roma dönemi Aquincum'dan Osmanlı dönemine, Habsburg çağından 20. yüzyıla uzanan geniş bir panorama sunuyor; bu da Tuna anıtına gereken bağlamı sağlıyor. Bu arka plan olmadan gelmek de anlamlı; ama onunla birlikte baktığında gördüğünün ne anlama geldiği çok daha net ortaya çıkıyor.

Gitmeden Önce Bilmen Gerekenler

Bu yer alışılmış anlamda bir turistik mekân değil ve öyle davranmıyor. Ses, sergi ya da mütevazı bir işaret levhasının ötesinde yorumlayıcı bir sunum yok. Bir mekânla bağ kurmak için anlatıya ihtiyaç duyan ziyaretçiler burayı yetersiz bulabilir. Yerin ağırlığının kendiliğinden açıklanmasını bekleyenler tatminsiz ayrılacak.

Küçük çocuklarıyla gelen aileler de bu anıtı ziyaret ediyor; pek çoğu geliyor. Anıtın ne anlama geldiğini çocuklara açıklamak ebeveynlerin kendi kararı; mekânın bunu senin yerine yapmasını bekleme. Anıt grafik görüntüler içermiyor. Ama neyi simgelediği konusunda hiçbir belirsizlik yok; yokluğu ve kaybı kavrayacak yaştaki çocuklar bunu anlayacaktır.

20. yüzyıl Avrupa tarihi ya da Holokost'a özel bir ilgisi olmayan ziyaretçiler, anıtın tüm ağırlığını hissetmeden hızla geçip gidebilir. Bu, minimal yorumlama sunan açık hava anıtlarının dürüst bir sınırlaması. Önceden hazırlıklı gelmek, hatta yalnızca 10 dakika okumak bile deneyimi köklü biçimde değiştiriyor.