พิพิธภัณฑ์ช้างเอราวัณ: ช้างสามเศียรแห่งสมุทรปราการที่ต้องไปให้ถึง

พิพิธภัณฑ์ช้างเอราวัณคืออะไรกันแน่

พิพิธภัณฑ์ช้างเอราวัณไม่ใช่วัดในความหมายปกติ แต่ก็มีน้ำหนักทางจิตวิญญาณไม่ต่างจากวัด จุดเด่นคือรูปปั้นช้างสามเศียรหล่อทองแดงขนาดมหึมา สูงราว 29 เมตร ตั้งตระหง่านกลางสวนจัดแต่งในสมุทรปราการ ช้างเอราวัณตามตำนานฮินดู-พุทธคือพาหนะของพระอินทร์ แบกโดมไว้บนหลัง โดมนั้นแหละคือตัวพิพิธภัณฑ์ ใต้ขาช้าง ผู้เข้าชมจะเดินลงไปยังชั้นล่างที่จำลองเป็นนรกภูมิ แล้วขึ้นผ่านชั้นมนุษยโลกไปสู่ชั้นสวรรค์ในโดม ผ่านสามภูมิตามจักรวาลวิทยาไทย

ผู้สร้างพิพิธภัณฑ์แห่งนี้คือ เล็ก วิริยะพันธุ์ นักสะสมและผู้มีวิสัยทัศน์คนเดียวกับที่อยู่เบื้องหลังโครงการเมืองโบราณ (Ancient City) คุณเล็กใช้เวลาหลายสิบปีรวบรวมโบราณวัตถุ สิ่งศักดิ์สิทธิ์ เครื่องเซรามิก และศิลปะทางศาสนาจากทั่วเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ พิพิธภัณฑ์ช้างเอราวัณถูกสร้างขึ้นเป็นบ้านถาวรของคอลเลกชันส่วนสำคัญเหล่านั้น ผลลัพธ์ที่ได้จึงเป็นทั้งพิพิธภัณฑ์ส่วนตัว อนุสรณ์สถาน และถ้อยแถลงทางปรัชญาเรื่องอัตลักษณ์ไทยกับจักรวาลวิทยาในพุทธศาสนา

บริเวณรอบนอกและตัวช้าง: ความประทับใจแรก

สิ่งแรกที่เห็นคือช้าง เห็นได้ตั้งแต่ยังอยู่บนถนนขณะเดินทางมา หัวทองแดงสามหัวหันไปคนละทิศ ผิวเปลี่ยนเป็นสีเขียวคล้ำเกือบดำตัดกับท้องฟ้าสว่าง ความยิ่งใหญ่ของขนาดจะชัดเจนก็ต่อเมื่อยืนอยู่ข้างใต้ ขาช้างแต่ละข้างสูงเท่าตึกสองชั้น รายละเอียดบนผิว ทั้งเกล็ด ลายงวง เกราะประดับ จะเห็นชัดเจนก็ต้องเข้าไปดูใกล้ๆ

สวนรอบตัวอาคารจัดแต่งเรียบร้อยและเงียบสงบกว่าแหล่งท่องเที่ยวกลางกรุงเทพฯ มาก มีพุ่มไม้ตัดแต่งรูปสัตว์ น้ำพุ และไม้ประดับจัดวางในสไตล์กึ่งทางการ วันธรรมดาช่วงเช้าอาจได้สวนทั้งหมดเกือบเป็นของตัวเอง แต่บ่ายวันหยุดจะมีกลุ่มนักเรียนและครอบครัวชาวไทยมาเดินเต็มทาง บรรยากาศก็เปลี่ยนไป ช่างภาพจะได้มุมถ่ายช้างเต็มตัวที่สวยที่สุดในแสงเช้า เมื่อเงาไม่ทับด้านหน้า

ภายในโดม: สามชั้น สามภูมิ

ทางเข้าภายในเริ่มจากชั้นใต้ดินซึ่งเป็นนรกภูมิตามแนวคิด พื้นที่เย็นสบายและแสงสลัว บรรยากาศสงบชวนให้เดินช้าๆ ตู้จัดแสดงเต็มไปด้วยโบราณวัตถุทั้งพุทธและฮินดู มีรูปปั้น เครื่องพิธีกรรม เครื่องเซรามิกจากยุคสมัยและท้องถิ่นต่างๆ การจัดแสดงค่อนข้างแน่นมากกว่าจะเรียบง่าย และป้ายคำอธิบายภาษาอังกฤษไม่ได้ละเอียดพอจะอธิบายบริบทของทุกชิ้นได้ ผู้เข้าชมที่ไม่มีพื้นฐานอาจรู้สึกว่าชั้นนี้น่าสนใจแต่เข้าใจยาก

ชั้นกลางเป็นตัวแทนของมนุษยโลก เป็นห้องโถงทรงกลมมีผนังเต็มไปด้วยจิตรกรรมฝาผนังไทยและแผงลงรัก แสงธรรมชาติเริ่มส่องเข้ามาในชั้นนี้ ทำให้เริ่มเห็นความยิ่งใหญ่ของโดมภายใน จุดนี้เองที่ผู้เข้าชมส่วนใหญ่จะเริ่มชะลอฝีเท้าแล้วแหงนมองขึ้นไป

ชั้นบนสุดที่อยู่ภายในตัวช้างเปิดออกเป็นพื้นที่ที่น่าตื่นตาที่สุดของทั้งพิพิธภัณฑ์ นั่นคือโดมกระจกสีที่วาดภาพสวรรค์ชั้นฟ้า ในวันที่แดดดี เอฟเฟกต์จะสวยจับตา แสงหักเหผ่านแผ่นกระจกสีทอดแสงเปลี่ยนสีไปทั่วพื้นและผนัง โดมนี้ผลิตโดยช่างฝีมือชาวเบลเยียมและมีภาพเทพเจ้าในพุทธและฮินดูอย่างละเอียด ใช้เวลาอยู่ตรงนี้ให้นาน จุดนี้คือไฮไลต์ทางสายตาของพิพิธภัณฑ์ทั้งหมด และเป็นสิ่งที่ไม่มีที่ไหนเหมือนในปริมณฑลกรุงเทพฯ

ถ้าสนใจศิลปะทางศาสนาในบริบทที่กว้างขึ้น ลองไปชม พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร ในย่านรัตนโกสินทร์ ที่ครอบคลุมประวัติศาสตร์ศิลปะไทยในเชิงวิชาการได้ลึกกว่า หรืออยากเห็นอีกหนึ่งผลงานวิสัยทัศน์อันยิ่งใหญ่ของ เล็ก วิริยะพันธุ์ ก็ไปที่ เมืองโบราณ ที่อยู่ในสมุทรปราการเหมือนกัน ไปด้วยกันได้ในทริปเดียว

บริบททางวัฒนธรรมและประวัติศาสตร์

เอราวัณคือชื่อไทยของ ไอราวตะ ช้างเผือกแห่งจักรวาลวิทยาฮินดู ที่คัมภีร์โบราณบรรยายไว้ว่าเป็นสัตว์สวรรค์หลายเศียร เกิดจากการกวนเกษียรสมุทร ในประเพณีไทย ช้างฝังลึกอยู่ในสัญลักษณ์ราชสำนัก ช้างเผือกเคยถูกถวายแด่กษัตริย์เป็นสัญลักษณ์แห่งอำนาจ และช้างสามเศียรปรากฏในตราราชการและศิลปะทางศาสนาทั่วประเทศ การที่คุณเล็ก วิริยะพันธุ์เลือกสัญลักษณ์นี้เป็นที่ตั้งของคอลเลกชันนั้นเป็นเรื่องจงใจ เชื่อมโยงการอนุรักษ์วัฒนธรรมโดยเอกชนเข้ากับตำนานระดับชาติที่เก่าแก่กว่ามาก

พิพิธภัณฑ์เปิดให้เข้าชมในปี 2537 แม้ว่าคุณเล็กจะเริ่มสะสมของมานานหลายสิบปีก่อนหน้า ท่านเสียชีวิตในปี 2543 หลังจากนั้นพิพิธภัณฑ์อยู่ในการดูแลของมูลนิธิเมืองโบราณ คอลเลกชันครอบคลุมศิลปะไทย เขมร จีน และภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ สะท้อนวิสัยทัศน์ข้ามภูมิภาคในเรื่องการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมพุทธ-ฮินดู มากกว่าจะเป็นมุมมองชาตินิยมไทยอย่างเดียว

ถ้ากำลังสร้างความเข้าใจภาพรวมเรื่องวัดและศาสนสถานในกรุงเทพฯ ลองอ่านไกด์ วัดที่ดีที่สุดในกรุงเทพฯ เพื่อดูว่าพิพิธภัณฑ์ช้างเอราวัณอยู่ตรงไหนในแผนที่แห่งศรัทธาของเมืองนี้

แนวทางปฏิบัติ: การเดินทางและการเดินชม

เส้นทางขนส่งสาธารณะที่ง่ายที่สุดจากใจกลางกรุงเทพฯ คือนั่ง BTS ไปลงสถานีปู่เจ้า แล้วต่อแท็กซี่หรือมอเตอร์ไซค์รับจ้างมุ่งหน้าไปทางสมุทรปราการ หรือเดินประมาณ 15 นาที แอปเรียกรถ (Grab ใช้กันแพร่หลาย) สามารถเรียกจากปู่เจ้าหรือจากกลางกรุงเทพฯ ได้โดยตรง เผื่อเวลาสำหรับรถติด โดยเฉพาะถ้าเดินทางหลังเที่ยงหรือกลับช่วงเย็น

แต่งตัวสุภาพ ที่นี่เป็นทั้งสถานที่ทางศาสนาและพิพิธภัณฑ์ ถ้าใส่กางเกงขาสั้นหรือเสื้อแขนกุดอาจถูกขอให้ปกปิดร่างกาย เอาผ้าพันคอบางๆ หรือเสื้อคลุมติดกระเป๋าไว้จะสะดวก ภายในมีแอร์ แต่สวนด้านนอกโล่งรับแดดเต็มๆ เอาน้ำดื่มติดตัวถ้าจะใช้เวลาข้างนอก โดยเฉพาะช่วงเมษายนถึงตุลาคมที่ร้อนจัด

พิพิธภัณฑ์เปิดทุกวัน แต่ควรเช็คเวลาเปิด-ปิดล่าสุดผ่านเว็บไซต์ทางการหรือโทรสอบถาม เพราะอาจเปลี่ยนตามฤดูกาล ค่าเข้าชมผู้ใหญ่ประมาณ 500 บาท มีราคาลดสำหรับเด็กและคนไทย ถ่ายรูปภายในได้โดยทั่วไป แต่ขาตั้งกล้องและแฟลชอาจถูกจำกัดในบางจุด

บอกตรงๆ: เหมาะกับใคร และใครอาจรู้สึกเฉยๆ

พิพิธภัณฑ์ช้างเอราวัณคุ้มค่าสำหรับคนที่สนใจจักรวาลวิทยาไทย ศิลปะทางศาสนาเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ หรือวิสัยทัศน์ของนักสะสมระดับตำนานอย่างแท้จริง โดมกระจกสีอย่างเดียวก็คุ้มการเดินทางสำหรับคนที่ชื่นชอบสถาปัตยกรรมอลังการ สวนและประติมากรรมด้านนอกก็สวยถ่ายรูปและสงบกว่าวัดในเมืองกรุงเทพฯ มาก

อย่างไรก็ตาม ถ้าคาดหวังป้ายอธิบายละเอียดแบบพิพิธภัณฑ์ตะวันตก อาจจะผิดหวัง ป้ายภาษาอังกฤษไม่สม่ำเสมอ และแนวคิดการจัดแสดงไม่ได้อธิบายตัวเองเสมอไป ถ้ามีเวลาจำกัดในกรุงเทพฯ และยังไม่ได้ไปวัดโพธิ์หรือวัดอรุณ ควรจัดลำดับให้ไปที่นั่นก่อน พิพิธภัณฑ์ช้างเอราวัณต้องใช้เวลาครึ่งวันรวมเดินทาง ซึ่งเป็นต้นทุนเวลาจริงๆ สำหรับทริปสั้น

สำหรับคนที่อยากจัดเวลาเที่ยวกรุงเทพฯ ให้คุ้มที่สุด ลองเช็ค ไกด์เที่ยวกรุงเทพฯ ฉบับสมบูรณ์ เพื่อดูว่าพิพิธภัณฑ์ช้างเอราวัณเทียบกับแหล่งท่องเที่ยวหลักอื่นๆ อย่างไร ถ้าสนใจวัดเป็นพิเศษ อาจจัดไปเยี่ยมชม วัดโพธิ์ ในอีกวันหนึ่งต่างหาก เพราะระยะทางห่างกันพอสมควร