Zamek Zisa (Palazzo della Zisa): niezwykły arabsko-normański pałac w Palermo

Czym jest Zamek Zisa i dlaczego warto go zobaczyć?

Palazzo della Zisa, znany po polsku jako Zamek Zisa, to XII-wieczny pałac królewski wzniesiony na rozkaz normandzkiego króla Wilhelma I i ukończony za panowania Wilhelma II – budowę datuje się zazwyczaj na lata 1165–1189. Stoi w zachodniej części Palermo, z dala od historycznego centrum, i właśnie dlatego wielu turystów z napiętym planem zwiedzania po prostu go pomija. To naprawdę szkoda.

Pałac należy do najlepiej zachowanych przykładów architektury arabsko-normańskiej na świecie i wchodzi w skład Obiektu Światowego Dziedzictwa UNESCO pod nazwą Arabsko-normańskie Palermo oraz katedry w Cefalù i Monreale, wpisanego na listę w 2015 roku. W przeciwieństwie do Kaplicy Palatyńskiej czy Katedry w Monreale, które każdego dnia przyciągają tłumy, Zisa odwiedzana jest przez ułamek tamtych gości – co sprawia, że pobyt jest zauważalnie spokojniejszy i bardziej refleksyjny.

Już sama nazwa coś mówi. Zisa pochodzi od arabskiego al-Aziz, co oznacza wspaniały lub chwalebny. Normandzcy królowie Sycylii z XII wieku nie zamawiali budowli w stylu arabskim tylko po to, żeby dobrze wyglądała. Zatrudniali muzułmańskich rzemieślników, architektów i uczonych jako element prawdziwego wielokulturowego dworu, który jak na swoje czasy był niezwykle wyrafinowany. Efektem jest budowla, która nie jest ani czysto islamska, ani czysto europejska – coś, co mogło powstać tylko w normandzkiej Sycylii.

Architektura: co właściwie oglądasz?

Z zewnątrz Zisa sprawia mylące wrażenie prostoty. Prostokątna, trzypiętrowa fasada z jasnego wapienia ma surowy, niemal warowny charakter, który nie zapowiada tego, co czeka wewnątrz. Na zewnętrznych ścianach widać co prawda dekoracyjne ślepe arkady na wyższych kondygnacjach, ale budynek od strony ulicy kryje swą siłę za powściągliwą powłoką.

Po przekroczeniu wejścia kontrast jest natychmiastowy. Sala na parterze, nazywana często Salą z Fontanną, stanowi architektoniczne serce całego pałacu. Jej górną część pokrywa mukarnas – plaster miodu z kamiennych stalaktytów, charakterystyczny element architektury islamskiej. Niegdyś wodą przez kanał wyrzeźbiony w marmurowej posadzce płynęła od niszy fontanny przez całą salę, a dalej – do stawu rybnego w ogrodzie. Cały ten system miał chłodzić wnętrze poprzez parowanie, eleganckie rozwiązanie na palermitańskie upały, które wyprzedziło nowoczesną klimatyzację o osiem wieków.

Mozaikowe panele flankujące niszę fontanny przedstawiają łuczników polujących na ptaki wśród palm – wykonane w stylu łączącym technikę bizantyjskich tesser z arabską ikonografią. To jedne z najpiękniejszych zachowanych przykładów normandzko-sycylijskiej sztuki dekoracyjnej poza Monreale i Kaplicą Palatyńską. Przyjrzyj się uważnie wykończeniu przy krawędziach: poszczególne tesserki są ustawione pod nieco różnymi kątami, żeby łapać i odbijać światło – dzięki temu powierzchnia zdaje się zmieniać w miarę jak się poruszasz.

Muzeum Sztuki Islamskiej na górnych piętrach

Na wyższych piętrach Zisy mieści się Muzeum Sztuki Islamskiej – kolekcja, która niemal nie istnieje w popularnych przewodnikach po Palermo, a naprawdę zasługuje na uwagę. Eksponaty obejmują rzeźbione panele drewniane, przedmioty z brązu, ceramikę i tkaniny ze świata islamu, obejmując kilka wieków i szeroki zasięg geograficzny. Zbiory świetnie tłumaczą, jak głęboko kultura arabska ukształtowała Sycylię w czasach normandzkich i po nich.

Ekspozycja jest stosunkowo tradycyjna – gabloty i tabliczki opisowe zamiast multimedialnych instalacji – więc jeśli oczekujesz nowoczesnego muzeum z efektami specjalnymi, możesz poczuć niedosyt. Muzeum oferuje jednak coś innego: bezpośredni kontakt z przedmiotami naprawdę wysokiej klasy w przestrzeni, która sama w sobie jest pierwszorzędnym zabytkiem. Stanie w normandzkim pałacu wzniesionym przez muzułmańskich rzemieślników i oglądanie średniowiecznych obiektów islamskich przez okno z widokiem na zachodnie dzielnice Palermo to spotkanie z przeszłością, jakiego nie znajdziesz nigdzie indziej.

Jeśli chcesz lepiej zrozumieć wielowarstwową tożsamość normandzkiej Sycylii przed wizytą, warto zapoznać się z kontekstem zawartym w przewodniku po arabsko-normandzkiej Sycylii, który opisuje, jak ta tradycja architektoniczna rozwinęła się w Palermo i poza nim.

Jak wygląda wizyta o różnych porach dnia?

Przyjazd w chwili otwarcia o 9:00 w dzień powszedni to najwygodniejsza opcja. O tej porze okoliczny plac jest spokojny, światło na wapiennej fasadzie jest chłodne i wyraźne, a wnętrza mają w sobie coś kojącego. Sala z Fontanną ma rankiem szczególną ciszę, w której wyczuwa się nieobecność wody, która kiedyś przez nią płynęła – to brzmi jak nic, a jednak jakoś do ciebie dociera.

W późnych godzinach przedpołudniowych zaczynają przybywać małe grupy wycieczkowe, zwykle w ramach tras obejmujących też pobliski Pałac Normański i Kaplicę Palatyńską. Grupy te zazwyczaj przemieszczają się dość sprawnie, więc nawet w ruchliwszych momentach tłok rzadko jest uciążliwy. Zamek nie jest duży, a zwiedzający naturalnie rozpraszają się po różnych piętrach i salach muzeum.

Niedzielne poranne wizyty, choć w krótszych godzinach 9:00–13:30, przyciągają zarówno lokalnych mieszkańców z rodzinami, jak i turystów. Ogród wokół budynku jest przyjemny w porannym cieniu, a wiosną okoliczna dzielnica ma tę swojską, codzienną atmosferę, która sprawia, że wizyta jest mniej turystyczna niż przy bardziej centralnych atrakcjach miasta.

Dojazd i okolica

Zamek Zisa stoi w dzielnicy mieszkaniowej w zachodnim Palermo, jakieś dwa kilometry od Pałacu Normańskiego. Okolice Piazza Zisa to zwykła robotnicza dzielnica – nie wypolerowany korytarz turystyczny. Na okolicznych ulicach są lokalne sklepy, zaparkowane skutery i rano dzieci idące do szkoły. Warto wiedzieć o tym wcześniej, bo niektórzy odwiedzający spodziewają się starannie zagospodarowanego otoczenia, jakie towarzyszy wielkim zabytkom, i dzielnica ich zaskakuje. To w istocie jedna z ciekawszych rzeczy: pałac wyrasta z codziennego Palermo bez żadnej strefy buforowej.

Autobusem z centrum jedź linią 101 do Piazza Politeama, a potem linią 106 do Piazza del Principe di Camporeale – stamtąd do Zisy jest krótki spacer. Najbliższa stacja kolejowa to Orleans/Palazzo Reale. Taksówki i aplikacje do zamawiania przejazdów dowożą tu wygodnie z każdego miejsca w centrum w niecałe piętnaście minut. W pobliżu nie ma dedykowanego parkingu; miejsca na ulicach istnieją, ale rządzą się ogólnymi, nieformalnymi zasadami charakterystycznymi dla Palermo.

Jeśli planujesz połączyć Zisę z innymi głównymi atrakcjami w ciągu jednego dnia, naturalnym dopełnieniem są Pałac Normański i Kaplica Palatyńska – wchodzą w skład tego samego klastra UNESCO i obie są w odległości poniżej dwóch kilometrów. Katedra w Monreale, kolejny obiekt UNESCO z tradycji arabsko-normańskiej, wymaga osobnej wycieczki na pół dnia, ale zdecydowanie warto poświęcić na to czas.

Szczera ocena: mocne strony, ograniczenia i kto może sobie odpuścić

Zamek Zisa nie jest miejscem, które od razu zapiera dech w piersiach. Zewnętrze jest ładne, ale skromne, muzeum solidne, choć nie olśniewające, a cała wizyta jest raczej cicha i refleksyjna niż spektakularna. Turystom, którzy przemierzają zabytki w szybkim tempie i mierzą wartość wizyty liczbą rzeczy do obejrzenia, może on wypaść blado na tle bardziej rozbudowanych wnętrz Kaplicy Palatyńskiej.

Dla tych, którzy naprawdę chcą zrozumieć, jak normandzka Sycylia stopniła tradycje islamskie, bizantyjskie i europejskie w coś zupełnie własnego, Zisa jest jednym z najbardziej spójnych i czytelnych dowodów tej tezy, jakie oferuje Palermo. Sama Sala z Fontanną – z sufitem mukarnas i systemem chłodzenia wodą – to pomysł architektoniczny, którego w takiej formie nie napotkasz nigdzie indziej w Europie. Na tym polega jej wyjątkowość.

Podróżnicy z bardzo krótkim pobytem w Palermo, którzy mogą odwiedzić tylko dwa lub trzy miejsca, powinni prawdopodobnie postawić na Kaplicę Palatyńską i Krużganki w Monreale. Ci, którzy mają dwa lub więcej dni albo szczególnie interesują się sztuką i architekturą islamską, powinni umieścić Zisę wysoko na liście. To też świetne uzupełnienie barokowych ulic i placów, które większość turystów widzi jako pierwszą twarz Palermo – przypomnienie, że tożsamość tego miasta sięga kilka wieków głębiej niż siedemnastowieczna tkanka miejska.

Jeśli chcesz wiedzieć, jak najlepiej zorganizować czas w mieście, przewodnik po jednodniowych wycieczkach z Palermo pomoże ci zdecydować, jak wyważyć zwiedzanie miasta i wycieczki do Monreale czy Cefalù.