Oculus przy World Trade Center: architektura, pamięć i codzienny dojazd

Co tak właściwie widzisz?

Oculus to naziemna część węzła komunikacyjnego World Trade Center – ważnego centrum przesiadkowego zarządzanego przez Port Authority of New York and New Jersey. Budynek zaprojektował hiszpańsko-szwajcarski architekt Santiago Calatrava; projekt zaprezentowano w styczniu 2004 roku, a sama budowa trwała ponad dekadę. Główna hala, czyli właśnie Oculus, została otwarta dla publiczności 3 marca 2016 roku jako część szerszego przedsięwzięcia realizowanego od początku lat 2000 do 2016. Efekt końcowy to jeden z najbardziej ambitnych konstruktorsko dworców komunikacyjnych w historii Stanów Zjednoczonych.

Od strony Church Street Oculus wygląda jak szereg białych stalowych żeber rozchodzących się od centralnego grzbietu – niczym ptak w połowie rozłożenia skrzydeł. Forma jest celowa: Calatrava opisywał koncepcję jako dziecko wypuszczające gołębia – gest nadziei w miejscu naznaczonym stratą. Czy ta metafora działa w rzeczywistości, to już kwestia indywidualnego odczucia, ale skala nie pozostawia złudzeń. Konstrukcja ostro kontrastuje z otaczającymi ją szklanymi wieżowcami odbudowanego kompleksu World Trade Center, a jej jasne powierzchnie zmieniają barwę – od kości słoniowej po blady złot – zależnie od pory dnia i zachmurzenia.

Wnętrze głównej hali – jak to jest być w środku?

Wnętrze zaskakuje tych, którzy znali je tylko ze zdjęć. Główna hala – pasaż handlowy Westfield World Trade Center – zorganizowana jest wokół owalnej podłogi z białego marmuru, po obu stronach której na dwóch poziomach rozmieszczone są sklepy, a całość nakrywają wygięte białe żebra ze stali. Sufit nie jest szczelnie zamknięty: wąski świetlik biegnie przez całą długość grzbietu, przez cały dzień rzucając na podłogę ostrze naturalnego światła. W pogodny poranek światło to jest wyraźne i bezpośrednie. Około południa łagodnieje, a późnym popołudniem znika, gdy kąt słońca spada. Najlepsze zdjęcia wnętrza robi się mniej więcej między 9:00 a 12:00 w bezchmurny dzień.

Akustyka w głównej hali jest osobliwa. Twarde powierzchnie marmuru i stali wzmacniają otaczające dźwięki, zamieniając zwykły szum kroków i odległe komunikaty w niski, ciągły pomruk. Nie jest to nieprzyjemne, ale wyraźnie czuć, że to przestrzeń funkcjonalna, która przy okazji jest piękna – a nie celowo zaprojektowana cisza jak w katedrze. W przeciętny dzień roboczy przez węzeł przewija się od 200 000 do 250 000 osób i główny korytarz to odzwierciedla. W dni robocze między 7:30 a 9:30 jest tu tłoczno od dojeżdżających do pracy. Popołudniami i w weekendy jest spokojniej i zdecydowanie lepiej dla tych, którzy chcą spokojnie pospacerować po przestrzeni.

Podziemne korytarze rozchodzą się z głównej hali w różnych kierunkach, łącząc pod ziemią z placem Memoriału 9/11, Brookfield Place, terminalem promowym Battery Park City oraz podstawą One World Trade Center. Te przejścia są czyste, dobrze oświetlone i naprawdę przydatne do poruszania się po Dolnym Manhattanie w deszczową pogodę. Sam peron PATH leży około 18 metrów poniżej poziomu podłogi Oculusa, a atrium zostało zaprojektowane tak, by naturalne światło przesączało się przez wszystkie poziomy – co w przypadku stacji metra jest rzadkością.

To miejsce i jego ciężar

Żeby naprawdę zrozumieć Oculus, trzeba wiedzieć, co leży pod nim i obok niego. Pierwotna stacja PATH przy World Trade Center została zniszczona 11 września 2001 roku. Odbudowa połączeń komunikacyjnych w tym miejscu była jedną z pierwszych poważnych decyzji infrastrukturalnych podjętych bezpośrednio po tragedii – zarówno z konieczności praktycznej, jak i jako symboliczne zobowiązanie wobec przyszłości tego miejsca. Węzeł komunikacyjny, który z tego procesu powstał, należy do najdroższych budowli tranzytowych kiedykolwiek wzniesionych w Stanach Zjednoczonych.

Oculus sąsiaduje z Memoriałem 9/11, który zajmuje obrys fundamentów pierwotnych wież bliźniaczych, a Muzeum 9/11 jest dostępne z tego samego terenu. Warto wiedzieć, że przejście między komercyjną energią pasażu Oculusa a pełną skupienia atmosferą placu Memoriału jest gwałtowne. To radykalnie różne przestrzenie o zupełnie odmiennym emocjonalnym ciężarze – i warto zwolnić, przechodząc z jednej do drugiej.

Fotografia: praktyczne wskazówki

Oculus to jedno z najchętniej fotografowanych wnętrz w Nowym Jorku – i nie bez powodu. Geometria jest konsekwentna i efektowna z wielu kątów. Zanim przyjdziesz z aparatem, warto wiedzieć kilka rzeczy. Główny świetlik biegnie z północy na południe wzdłuż grzbietu budynku, co oznacza, że poranne światło wpada od wschodu i oświetla zachodnią ścianę żeber. Po południu jest odwrotnie. Szerokokątne obiektywy sprawdzają się doskonale z poziomu parteru skierowane ku sufitowi. Górne poziomy handlowe oferują inną perspektywę – z góry, na marmurową posadzkę, która czysto odbija padające z góry światło.

Jedna praktyczna komplikacja: to działający węzeł komunikacyjny. Fotografia z długim czasem naświetlania jest trudna w godzinach szczytu, bo podłoga nigdy nie jest pusta. Weekendy między 8:00 a 10:00 dają najniższe zagęszczenie tłumu w głównej hali. Statyw może przyciągnąć uwagę ochrony; fotografowanie z ręki zwykle nie sprawia odwiedzającym żadnych problemów.

Jak dojechać i jak się tu poruszać

Węzeł komunikacyjny World Trade Center to jeden z najlepiej skomunikowanych punktów na Dolnym Manhattanie. Pociągi PATH z New Jersey kończą bieg bezpośrednio na stacji WTC, która leży pod Oculusem. W najbliższej okolicy zatrzymują się liczne linie metra nowojorskiego: linia 1 na WTC Cortlandt, linie A, C, 2, 3, 4, 5, J i Z na Fulton Street, a linie R i W na Cortlandt Street. Łącznie 12 linii metra ma połączenie z tym węzłem przez podziemną sieć korytarzy, dzięki czemu można tu dotrzeć z niemal każdego miejsca w mieście bez przesiadki. Przed podróżą sprawdź aktualne taryfy MTA, ponieważ ceny biletów są regularnie aktualizowane.

Jeśli planujesz spędzić pół dnia na Dolnym Manhattanie, Oculus sprawdza się jako logiczny punkt wyjścia. Stąd do Memoriału 9/11, Wall Street, Battery Park i terminalu promu Staten Island Ferry jest najwyżej 15 minut piechotą, a podziemne przejścia zapewniają dostęp do większości najbliższego kompleksu bez narażania się na pogodę. Jeśli chcesz zwiedzić tę okolicę według przemyślanej trasy, przewodnik po trasach pieszych w Nowym Jorku zawiera kilka gotowych tras po Dolnym Manhattanie.

Sklepy, jedzenie i komercyjna rzeczywistość

Oculus mieści od 350 000 do 400 000 metrów kwadratowych powierzchni handlowej w podziemnym pasażu, działającym pod szyldem Westfield World Trade Center. Wśród najemców znajdziesz międzynarodowe marki modowe, szeroki wybór lokali gastronomicznych i kawiarni oraz sklepy specjalistyczne. To nie jest lokalny targ ani kameralne miejsce z klimatem; to typowe wielkomiejskie centrum handlowe, które trafiło do jednego z najznamienitszych architektonicznie dworców na świecie. Dla jednych odwiedzających to istotna różnica, dla innych – zupełnie nieważna.

Z praktycznego punktu widzenia oferta gastronomiczna w pasażu jest przydatna, gdy potrzebujesz szybko zjeść przed lub po wizycie w Memoriale. Jakość zależy od konkretnego lokalu, a ceny odpowiadają lokalizacji. Jeśli zależy ci na porządniejszym posiłku w pobliżu, w dzielnicy finansowej i Battery Park City znajdziesz restauracje warte zachodu – poza samym kompleksem.

Uczciwa ocena: czy warto poświęcić czas?

Oculus dzieli środowisko znawców. Krytycy architektoniczni zwracali uwagę na kontrast między jego ogromnym kosztem (publicznie podawane kwoty oscylowały wokół 4 miliardów dolarów za cały węzeł komunikacyjny) a projektem, który w ich ocenie stawia widowiskowość ponad funkcjonalność komunikacyjną. Budynek krytykowano też za jednolicie białe, wrażliwe na warunki atmosferyczne powierzchnie i wysokie wymagania konserwacyjne. To uzasadnione uwagi.

Z perspektywy odwiedzającego powód, żeby spędzić tu 20–30 minut, jest prosty: wstęp jest bezpłatny, to naprawdę niepodobna do żadnej innej przestrzeń tranzytowa w mieście, a stąd naturalnie prowadzi droga do wszystkiego, co warto zobaczyć na Dolnym Manhattanie. Jeśli idziesz do Memoriału 9/11 albo planujesz wsiąść na prom na Staten Island po darmowy widok na port, Oculus leży praktycznie po drodze. Nie musisz planować go osobno.

Komu to miejsce się nie spodoba: osobom szukającym ciszy i skupienia, historycznej głębi albo typowo nowojorskiego charakteru. Wnętrze jest bardziej międzynarodowe niż lokalne, bardziej korporacyjne niż dzielnicowe, a kontekst handlowy utrudnia dłuższą kontemplację. To architektura, którą przeżywa się w ruchu, a nie w bezruchu.