Posąg Grzegorza z Nin: najbardziej dotykany pomnik Splitu

Co masz przed sobą

Posąg Grzegorza z Nin, znany lokalnie jako Grgur Ninski, dominuje nad otwartym placem tuż przy Złotej Bramie, na północnej ścianie Pałacu Dioklecjana. Odlany z ciemnego brązu, mierzący około 7,58 metra od podstawy do czubka głowy, jest największym brązowym posągiem w Chorwacji. Przedstawia biskupa Grzegorza z Nin — chorwackiego dostojnika kościelnego z X wieku, który walczył o odprawianie liturgii w języku chorwackim zamiast po łacinie. W kraju, który przez wieki pozostawał pod obcym panowaniem, ten akt kulturowego oporu ma niebagatelne znaczenie.

Posąg jest dziełem Ivana Meštrovicia, powszechnie uznawanego za najwybitniejszego chorwackiego rzeźbiarza XX wieku. Jego interpretacja Grzegorza jest monumentalna w każdym calu: biskup ukazany jest w ruchu, szaty falują od kroku, prawa ręka wzniesiona z pastorałem, a cała kompozycja emanuje zdecydowaną władzą, a nie świętą biernością. Meštrović nadał Grzegorzowi wygląd kogoś, kto właśnie wygrał sprzeczkę — i to właściwie odpowiada prawdzie historycznej.

Wielowarstwowa historia: od Perystylu do Złotej Bramy

Posąg odsłonięto po raz pierwszy w 1929 roku, ale nie w miejscu, w którym stoi dziś. Początkowo znajdował się na Perystylu, czyli centralnym dziedzińcu wewnątrz Pałacu Dioklecjana, i od razu wzbudził kontrowersje. Umieszczenie potężnego monumentu w jednej z najbardziej wrażliwych architektonicznie przestrzeni rzymskich na świecie było od początku dyskusyjne, a w 1941 roku, podczas włoskiej okupacji Splitu w czasie II wojny światowej, posąg usunięto i przekazano do magazynu.

Powtórnie ustawiono go w 1954 roku, w obecnym miejscu przed Złotą Bramą, które przestrzennie sprawdza się o wiele lepiej. Posąg zakotwicza teraz północne wejście do starego miasta, pełniąc rolę granicy między nowoczesnym miastem a antycznym pałacem. W latach 2013–2015 przeszedł gruntowną renowację obejmującą usunięcie oksydacji powierzchni i naprawę elementów konstrukcyjnych — stąd wyjątkowa ostrość detali z bliska jak na dzieło z 1929 roku.

Sam Grzegorz żył około 900 roku n.e. i piastował urząd biskupa Ninu, miasteczka na północ od Splitu. Jego walka o głagolicę i użycie staro-cerkiewno-słowiańskiego w chorwackiej liturgii doprowadziła go do bezpośredniego konfliktu z papieżem i całą hierarchią Kościoła łacińskiego. Przegrał tę konkretną bitwę na Synodzie Splitskim w 925 roku, ale jego rola obrońcy chorwackiej tożsamości kulturowej i językowej uczyniła go trwałym symbolem narodowym. Więcej o tym, jak wielowarstwowa historia Splitu kształtuje miasto, przez które dziś spacerujesz, znajdziesz w naszym przewodniku po Pałacu Dioklecjana i Starym Mieście.

Wizyta o różnych porach dnia

Ranek, mniej więcej między 7.00 a 9.00, to czas, kiedy posąg prezentuje się najlepiej. Plac przed Złotą Bramą jest spokojny, światło wpada pod niskim kątem ze wschodu, a brąz nabiera ciepłego bursztynowego odcienia, którego zdjęcia nie oddają do końca. Możesz swobodnie obejść posąg dookoła, przeczytać inskrypcje u podstawy i spokojnie ocenić skalę dzieła, nie przepychając się przez tłum.

Około południa zaczynają przybywać grupy wycieczkowe i samorzutnie tworzy się kolejka chętnych do dotknięcia palca. To nie jest zorganizowana linia, tylko luźna grupka ludzi czekających na swoją kolej. Idzie szybko. We wczesnych godzinach popołudniowych latem plac może pomieścić od 50 do 100 osób naraz, co utrudnia spokojną kontemplację, ale za to oferuje niezłe widowisko dla obserwatora ludzi.

Wieczorne wizyty mają zupełnie inny charakter. Złota Brama jest podświetlona od dołu, a posąg pod sztucznym światłem robi wrażenie cięższego i bardziej surowego. Okoliczne tarasy kawiarni zapełniają się gośćmi, w powietrzu unosi się gwar rozmów i zapach grillowanych ryb z pobliskich restauracji. Atmosfera jest przyjemna, choć posąg staje się raczej tłem życia towarzyskiego niż jego centrum. Nocna fotografia w ciepłym świetle bramy i głębokich brązowych cieniach może przynieść zaskakująco dobre efekty, jeśli masz statyw.

Ivan Meštrović i dlaczego rzeźbiarz ma znaczenie

Żeby naprawdę zrozumieć ten posąg, trzeba wiedzieć coś o Ivanie Meštroviciem. Urodzony w 1883 roku w wiosce pod Drnišem, na północ od Splitu, kształcił się w Wiedniu i jeszcze za życia zdobył międzynarodowe uznanie — wystawiał swoje prace w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku jeszcze przed końcem II wojny światowej. W swojej twórczości często sięgał po chorwacką mitologię narodową i wątki religijne, a jego mistrzostwo w pracy z wielkogabarytowym brązem i kamieniem było wyjątkowe.

Posąg Grgura Ninskiego to jedno z jego najbardziej rozpoznawalnych dzieł publicznych, ale reprezentuje zaledwie jeden wymiar jego dorobku. Jego pracownia w Splicie, działająca dziś jako Galeria Meštrovicia, mieści rozbudowaną stałą kolekcję jego rzeźb, reliefów i rysunków. Jeśli posąg przy Złotej Bramie cię zainteresował, galeria jest warta co najmniej dwóch godzin twojego czasu.

Praktyczne informacje: jak dotrzeć i jak się poruszać

Wstęp przy posągu jest bezpłatny i możliwy o każdej porze. Nie ma biletów, kolejek do wejścia ani obsługi na miejscu. Posąg stoi na publicznym placu pieszym bezpośrednio przy Złotej Bramie, czyli najlepiej zachowanej z czterech oryginalnych rzymskich bram Pałacu Dioklecjana.

Od promenady Riva na południowej stronie pałacu najprostsza droga wiedzie przez Bramę Mosiężną (Mjedena vrata), główną wewnętrzną ulicą na północ przez pałac, przez Perystyl i dalej przez Złotą Bramę. Spacer zajmuje około 8–10 minut i prowadzi obok kilku ważnych obiektów wewnątrz pałacu. Alternatywnie, z centrum miasta, ulica Kralja Tomislava prowadzi prosto do posągu szerokim, płaskim deptakiem w pełni dostępnym dla wózków inwalidzkich i dziecięcych.

Jeśli planujesz dokładniejsze zwiedzanie starego miasta, warto połączyć ten przystanek z samą Złotą Bramą oraz Katedrą Świętego Domniusza położoną dalej na południe, wewnątrz murów pałacu. Razem te trzy punkty obejmują architektoniczny i historyczny kręgosłup antycznego centrum Splitu w czasie krótszym niż dwie godziny.

Czy warto poświęcić na to czas?

Krótko mówiąc: tak, ale z odpowiednimi oczekiwaniami. To rzeźba publiczna na miejskim placu, nie muzeum. Przy odpowiednim przygotowaniu — przeczytaniu czegoś o kontekście przed przyjazdem lub na miejscu — można ją dobrze ogarnąć w 15–20 minut. Tym, co czyni ją naprawdę wartą uwagi, jest połączenie kilku czynników: kunszt wykonania jest poważny, historyczna postać przedstawiona na pomniku jest naprawdę interesująca, a lokalizacja przy bramie z niemal 1700-letnią historią tworzy niezwykłe zagęszczenie chorwackiej historii w jednym kadrze.

Turyści spodziewający się okazałego placu mogą uznać to miejsce za nieco rozczarowujące pod względem rozmiarów, szczególnie latem, gdy jest tłoczno. Ci, którzy potraktują je jako jeden z rozdziałów dłuższego spaceru po starym mieście, wyciągną z wizyty najwięcej.

Podróżnicy chcący lepiej poznać Split przed wyjazdem lub po powrocie mogą skorzystać z naszego przewodnika po trasie spacerowej po Splicie, który pomoże ułożyć plan łączący posąg Grzegorza z Nin z innymi ważnymi miejscami w starym mieście i poza nim.