Galeria Meštrović: Najbardziej niedoceniane miejsce sztuki w Splicie

Czym właściwie jest Galeria Meštrović

Galerija Meštrović, czyli Galeria Ivana Meštrovicia, to jedno z najważniejszych muzeów rzeźby w Chorwacji. Mieści się w neoklasycznej willi, zbudowanej jako prywatna rezydencja na południowych zboczach wzgórza Marjan, z widokiem na otwarte morze. Ivan Meštrović (1883–1962) jest powszechnie uważany za największego chorwackiego rzeźbiarza i jednego z najważniejszych artystów figuratywnych XX wieku. Dom zaprojektował osobiście, wzniesiony w latach 1931–1939, od początku z myślą zarówno o zamieszkaniu, jak i ekspozycji dzieł. Przekazując go państwu w 1952 roku, darował razem z nim 132 prace. Kolekcja liczy ponad 200 rzeźb w marmurze, brązie, kamieniu i drewnie, a uzupełniają ją ponad 900 rysunków oraz bogaty zbiór planów architektonicznych.

Sam budynek jest częścią doświadczenia. Meštrović kształcił się zarówno jako architekt, jak i rzeźbiarz, a willa odzwierciedla tę podwójną wrażliwość: szerokie kolumnowe tarasy, wysokie wnętrza zaprojektowane z myślą o monumentalnych pracach i ogród zaaranżowany tak, by rzeźby zyskiwały tło w postaci morskich widoków, a nie tylko były wystawiane na pokaz. To nie jest zwykłe muzeum, do którego przeniesiono czyjąś kolekcję. Cały kompleks był pomyślany jako jedna całościowa wypowiedź artystyczna.

Kolekcja: co tak naprawdę zobaczysz

Sale na parterze kryją największe i najbardziej poruszające dzieła. Prace takie jak Cierpiąca kobieta czy Hiob są reprezentatywne dla powracających motywów Meštrovicia: żalu, wytrwałości, ludzkiego ciała w stanie napięcia. Jego postacie nie są idealizowane w klasycznym sensie – niosą w sobie ciężar i napięcie mięśni, które odczytujemy raczej jako psychologiczne niż czysto estetyczne. Stojąc przed Hiobem, wykręcona sylwetka przekazuje coś, czego obraz o tym samym temacie rzadko osiąga. Skala ma tu znaczenie. Kilka prac przekracza znacznie naturalne rozmiary, a sale zostały zbudowane tak, by je pomieścić bez wrażenia tłoku.

Górne piętra utrzymane są w innym tonie. Mniejsze brązy, popiersia portretowe i modele przygotowawcze dają wyraźniejszy obraz procesu twórczego Meštrovicia. Kolekcja rysunków (ponad 900 prac według muzeum) nie zawsze jest wystawiana w całości, ale to, co widać, pokazuje, jak szeroko pracował on kompozycje na papierze przed przeniesieniem ich w kamień lub metal. Dla gości z zacięciem historyczno-artystycznym ta część kolekcji bywa najciekawsza – i zazwyczaj najmniej zatłoczona.

Ogród zasługuje na więcej czasu, niż większość odwiedzających mu poświęca. Brązowe figury stoją na tarasach z Adriatykiem w tle, a światło odbijające się od polerowanego brązu zmienia się wyraźnie między południem a późnym popołudniem. Latem ogród łapie morską bryzę, której nie ma we wnętrzu – a to w lipcu i sierpniu ma niebagatelne znaczenie.

Jak wizyta zmienia się w zależności od pory dnia

Poranki, szczególnie przed godziną 10:30, są wyraźnie spokojniejsze. Światło wpadające przez duże okna skierowane na południe pada na sale pod niskim kątem, który uwydatnia fakturę marmurowych prac w sposób, jakiego nie osiąga zenitalne światło południa. O tej porze galeria najbardziej przypomina pracownię artystyczną, a nie atrakcję turystyczną.

Wczesnym popołudniem w szczycie sezonu (od czerwca do sierpnia) zaczynają przybywać zorganizowane grupy i parter może robić się zatłoczony przy najważniejszych pracach. Jeśli przyjdziesz o tej porze, zacznij od górnych pięter lub ogrodu i stopniowo przechodź niżej. Tarasowy ogród jest niemal zawsze mniej zatłoczony niż wnętrze, nawet gdy w budynku jest dużo ludzi.

Późne popołudnia mają szczególny urok poza sezonem (maj, wrzesień, październik). Około godziny 16 tłumy rzedną, fasada budynku skąpana jest w ciepłym świetle, a ogród staje się najprzyjemniejszym miejscem w tej części Splitu, by po prostu posiedzieć. Wieczornych wizyt tu nie ma – galeria zamyka się przed zmrokiem.

Dojazd i spacer z Rivy

Galeria jest oddalona o około 20 minut spacerem od promenady Riva. Trasa prowadzi nadmorską drogą wzdłuż podnóża wzgórza Marjan na zachód, mijając kilka bloków mieszkalnych i skraj parku. To płaski spacer po utwardzonej ścieżce z widokiem na morze przez większość trasy. Nie ma tu trudnego terenu, choć nawierzchnia bywa miejscami nierówna, a ostatnie podejście do willi wiąże się ze schodami przy bramie wejściowej. Osoby z ograniczoną mobilnością powinny wcześniej skontaktować się bezpośrednio z galerią – zabytkowy budynek ma swoje ograniczenia, których nowoczesne muzeum by nie miało.

W okolicy kursują miejskie autobusy, a pobliską dzielnicę Marjan można łatwo połączyć z szerszym półdniowym spacerem po dolnych ścieżkach wzgórza. Taksówki i aplikacje do zamawiania przejazdów działają w Splicie i dowożą pod samą bramę. W pobliżu dostępne są miejsca parkingowe dla przyjeżdżających samochodem, choć latem wolne miejsca na ulicy kończą się już wczesnym rankiem.

Kontekst historyczny i kulturowy

Ivan Meštrović urodził się w 1883 roku w wiosce w Dalmacji. Kształcił się najpierw w Splicie, a następnie w Wiedniu, u artystów związanych z ruchem Secesji, zanim zdobył międzynarodową sławę w Paryżu i Londynie. W czasie gdy projektował tę willę, był już rozpoznawany w całej Europie i Stanach Zjednoczonych. Auguste Rodin, który oglądał prace Meštrovicia na wystawie w Rzymie w 1911 roku, miał podobno nazwać go największym zjawiskiem wśród rzeźbiarzy. Willa w Splicie powstała w szczytowym okresie jego twórczości, kiedy pracował jednocześnie nad ważnymi zamówieniami publicznymi w całej Jugosławii.

Darowanie nieruchomości i 132 dzieł Jugosławii w 1952 roku był gestem niejednoznacznym – Meštrović dokonał go, przebywając w Stanach Zjednoczonych (obywatelstwo amerykańskie uzyskał w 1954 roku). Do Chorwacji już nie wrócił. Galeria działa dziś w ramach instytucji Muzea Ivana Meštrovicia, która zarządza również kaplicą Kaštilac oraz Atelier Meštrović w Zagrzebiu. Świadomość, że budynek zaprojektował jego twórca, by pomieścić własne prace, na gruncie wybranym przez siebie, nadaje wizycie spójność, której większość muzeów monograficznych po prostu nie ma.

Dla gości poznających wielowarstwową historię kulturową Splitu galeria stanowi wyrazisty kontrast wobec starożytnych zabytków wewnątrz Pałacu Dioklecjana. Tam gdzie teren pałacu jest gęsty od tłumów i działalności komercyjnej, galeria jest spokojna w sposób przemyślany, a nie przypadkowy.

Dla kogo jest ta galeria – i kto może ją pominąć

Osoby naprawdę zainteresowane rzeźbą XX wieku, sztuką figuratywną lub historią architektury uznają to miejsce za jeden z najbardziej satysfakcjonujących przystanków w Splicie. Kolekcja jest na tyle bogata, że nagradza uważne oglądanie, a kontekst jest na tyle dobrze przedstawiony, że nie potrzebujesz wcześniejszej wiedzy o Meštroviciú, by wyjść z wyraźnym poczuciem, kim był i dlaczego jego twórczość ma znaczenie.

Odwiedzający zainteresowani głównie historią Rzymu, plażami czy życiem nocnym mogą uznać galerię za coś spoza swoich priorytetów – i to jest uczciwe podejście. Spacer z centrum miasta zajmuje trochę czasu, a Split ma mnóstwo innych atrakcji. Rodziny z bardzo małymi dziećmi powinny wiedzieć, że wnętrza zawierają delikatne prace na poziomie wzroku dziecka, a w ogrodzie przy niektórych krawędziach tarasów nie ma barierek. To miejsce, które można odwiedzić z dziećmi słuchającymi poleceń, ale nie jest to przestrzeń do swobodnej zabawy.

Jeśli twój pobyt w Splicie jest mocno zdominowany przez starożytną historię, rozważ połączenie wizyty w galerii z szerszym przeglądem głównych atrakcji Splitu, by lepiej zbilansować plan dnia. Galeria naturalnie wpisuje się w półdniowy wypad na Marjan, który może obejmować również górskie ścieżki i widoki na morze z Kaštilac.