Piazza Pretoria: Fontanna Wstydu i serce starego Palermo

Czym jest Piazza Pretoria?

Piazza Pretoria to jedna z najbardziej rozpoznawalnych przestrzeni miejskich Palermo — leży na skrzyżowaniu Cassaro (Corso Vittorio Emanuele) i Via Maqueda, dosłownie kilka metrów od Quattro Canti, barokowego skrzyżowania w sercu miasta. To plac w pełnym tego słowa znaczeniu: Palazzo Pretorio, siedziba miejskich władz zwana przez miejscowych Palazzo delle Aquile, wychodzi bezpośrednio na jego bruk — co nadaje temu miejscu instytucjonalny ciężar, którego brakuje większości turystycznych placów.

W centrum wszystkiego stoi Fontanna Pretoria — późnorenesansowa fontanna o obwodzie około 133 metrów i wysokości 12 metrów, otoczona piętrami marmurowych mis, zwierząt plujących wodą i dziesiątkami nagich postaci mitologicznych. Jest teatralna, lekko przytłaczająca i absolutnie niemożliwa do przejścia obojętnie. Gdy ustawiono ją tu w 1574 roku, konserwatywni mieszkańcy Palermo byli tak zszokowani nagą statuarią, że ochrzcili ją Fontanną della Vergogna — Fontanną Wstydu. Nazwa przyjęła się i funkcjonuje do dziś.

Skąd się wzięła ta fontanna?

Fontanna Pretoria nie powstała z myślą o Palermo. Francesco Camilliani zaprojektował ją i zbudował we Florencji w połowie XVI wieku na potrzeby prywatnego ogrodu Dona Pedra z Toledo, hiszpańskiego wicekróla Neapolu. Gdy majątek Toledów został rozwiązany, fontannę sprzedano — w całości — miastu Palermo w latach 70. XVI wieku. Dotarła tu w kawałkach, przepłynęła morze i była składana etapami aż do 1574 roku. Część elementów zaginęła lub została zaadaptowana podczas transportu, co tłumaczy kilka osobliwości kompozycyjnych, które historycy sztuki dyskutują do dziś.

Program ikonograficzny fontanny czerpie z mitologii klasycznej: bóstwa rzek, nimfy, trytony i postacie alegoryczne symbolizujące pory roku i cnoty zaludniają koncentryczne marmurowe tarasy. Dla florenckiego ogrodu z połowy XVI wieku było to zupełnie naturalne. Dla publicznego placu w mieście ukształtowanym przez arabsko-normańskie tradycje architektoniczne i hiszpańskie katolickie rządy — tłum nagich marmurowych ciał brzmiał jak prowokacja. To zderzenie florenckiego renesansu z sycylijskim kontekstem jest, w pewnym sensie, najciekawszą rzeczą w tej fontannie.

Jak plac zmienia się przez cały dzień

Piazza Pretoria budzi się powoli. O 7:30 rano plac należy niemal wyłącznie do mieszkańców: ludzi spieszących do pracy, pojedynczych dostawców zajeżdżających na boczną uliczkę i gołębi przejmujących krawędzie mis fontanny. O poranku marmur wygląda inaczej — chłodniej, bardziej szaro, a woda łapie nisko biegnące promienie słońca i rozsyła po kamieniu migotliwe refleksy. Wtedy skala fontanny staje się najbardziej oczywista, bo nic nie odciąga uwagi.

Około południa zaczynają przybywać grupy wycieczkowe rotacyjnie. Podwyższone okrągłe tarasy wokół fontanny robią się ciasne, a tło dźwiękowe to mieszanina przewodnickich komentarzy w kilku językach i jednostajnego plusku wody. Jeśli odwiedzasz plac między 10:00 a 13:00 latem lub w sezonie szczytowym, nastawiaj się na towarzystwo. W pobliskich kawiarniach i barach przy Via Maqueda o tej porze zwykle panuje duży ruch.

Wieczór przemienia plac nie do poznania. Po zmroku fontanna jest oświetlona od dołu, a efekt na białym marmurze z Carrary jest naprawdę uderzający — figury zdają się nabierać większej objętości w sztucznym świetle niż w płaskim popołudniowym słońcu. Palermitańczycy siadają na schodach Palazzo delle Aquile lub pobliskiego kościoła Santa Caterina, a plac przejmuje rozluźnioną energię miejsca spotkań, a nie turystycznej atrakcji. Jeśli możesz wybrać tylko jedną porę, zdecyduj się na późny wieczór.

Architektura wokół placu

Fontanna jest centrum uwagi, ale budynki otaczające plac są równie warte spojrzenia. Palazzo Pretorio, zwane też Palazzo delle Aquile od kamiennych orłów (aquile) zdobiących fasadę, to gotycko-renesansowy hybrid, który od wieków jest siedzibą palermańskiego samorządu. Obecna fasada pochodzi w dużej mierze z XV i XVI wieku. Budynek nie jest na ogół dostępny dla zwiedzających, ale jego elewacja i schody przed nim są prawdziwą przestrzenią publiczną — możesz tu usiąść bez obawy, że ktoś cię przepędzi.

Po południowej stronie placu fasada Santa Caterina d'Alessandria, XVI-wiecznego kościoła przy klasztorze dominikańskim, dodaje kolejną warstwę architektoniczną. Wnętrze Santa Caterina słynie z barokowych dekoracji i zasługuje na osobną wizytę. Krótki spacer Via Maqueda prowadzi do kościoła Martorana, jednego z najpiękniejszych normańskich budynków Palermo, ze bizantyńskimi mozaikami, które wyprzedzają fontannę o cztery stulecia.

Bliskość tych wszystkich warstw — normańskiej, gotyckiej, renesansowej, barokowej — w zasięgu kilku minut marszu oddaje szerszą historię arabsko-normańskiego Palermo i kolejnych fal władców oraz wpływów artystycznych. Piazza Pretoria stoi w centrum tej skompresowanej historii architektury.

Co zabrać i praktyczne wskazówki

Plac jest otwarty i w dużej mierze wybrukowany, co oznacza minimalne zacienienie w środku dnia. Latem temperatury w Palermo regularnie przekraczają 30°C, a biały marmur fontanny odbija ciepło wprost na ciebie. Krem z filtrem, woda i czapka przydadzą się tu bardziej, niż mogłoby się wydawać podczas 20-minutowego postoju. W okolicznych barach można szybko wypić espresso albo zabrać granitę na wynos i delektować się nią na placu bez żadnej presji.

Nawierzchnia wokół fontanny jest płaska i jednolita, co sprawia, że plac jest stosunkowo łatwy do pokonania dla osób z ograniczoną mobilnością. Tarasy okalające fontannę wymagają pokonania małego stopnia, ale zewnętrzny obwód placu jest poziomy na całej długości. O żadnej porze nie jest wymagany bilet, rezerwacja ani wejście o wyznaczonej godzinie.

Fotografowanie jest nieskomplikowane, ale szerokokątne obiektywy ani standardowy tryb telefonu nie uchwycą całej fontanny z bliska — jest naprawdę duża, a plac nie daje nieograniczonej przestrzeni do cofnięcia się. Najlepsza kompozycja całości wychodzi ze schodów Palazzo Pretorio, z widokiem przez fontannę w stronę Via Maqueda. W nocy oświetlenie od dołu tworzy mocne cienie na figurach, więc telefon z przyzwoitym trybem nocnym da ciekawsze efekty niż standardowe zdjęcie przy dziennym świetle.

Piazza Pretoria jako punkt wyjścia do spaceru po Palermo

Piazza Pretoria leży na przecięciu dwóch historycznych osi, które wyznaczają układ ulic Palermo od czasów normańskich. Cassaro biegnie ze wschodu na zachód przez stare miasto; Via Maqueda, dodana pod koniec XVI wieku, przecina go przy Quattro Canti kilka metrów dalej. Idąc Via Maqueda na południe, docierasz do targu Ballarò i starej dzielnicy Albergheria. Idąc Cassaro na zachód, trafisz do Pałacu Normańskiego i Kaplicy Palatyńskiej.

Na skupiony spacer po historycznym centrum, łącząc Piazza Pretoria z Quattro Canti, Martoraną i San Cataldo, wystarczą niecałe dwie godziny w spokojnym tempie. Jeśli chcesz rozciągnąć to do pół dnia, Pałac Normański z Kaplicą Palatyńską jest 15 minut drogi na zachód i należy do najważniejszych normańskich zabytków w Europie.

Piazza Pretoria to też naturalny punkt orientacyjny przy odkrywaniu historycznego centrum Palermo po raz pierwszy. Niemal wszystko, co warto zobaczyć w starym mieście, jest w zasięgu spaceru, a fontanna jest na tyle charakterystyczna, że sprawdza się jako niezawodny punkt odniesienia.

Czy Piazza Pretoria jest warta twojego czasu?

Dla większości odwiedzających — tak, ale z zastrzeżeniem. Jeśli przyjdziesz w szczytowym południe w środku sezonu licząc na spokojne, kontemplacyjne obcowanie z renesansową rzeźbą, zastaniesz tu tłok i upał. Fontanna robi wrażenie, ale spektaklem nie dorównuje Fontannie di Trevi, i część turystów wychodzi z poczuciem, że była to jedynie krótka pozycja do odfajkowania na liście.

Najwięcej wynosząz tej wizyty ci, którzy poświęcają czas szczegółom: poszczególnym figurom na tarasach fontanny, relacjom między budynkami tworzącymi plac, temu, jak życie obywatelskie i religijne Palermo od zawsze ściskało się w małych przestrzeniach. Jeśli interesuje cię to, jak miasta nawarstwiają historię — a nie tylko odhaczanie znanych miejsc — Piazza Pretoria odwdzięczy się uwagą, której krótki 10-minutowy postój nie wywoła.

Osoby nastawione głównie na plaże, aktywności na świeżym powietrzu czy dramatyczne krajobrazy wschodniej Sycylii mogą uznać obwód historycznego centrum za mniej porywający. W takim przypadku krótkie przejście przez plac po drodze między przystankami autobusowymi jest zupełnie wystarczające.