Obracająca się głowa Kafki: najbardziej niepokojące dzieło sztuki w Pradze

Co tak naprawdę widzisz

Głowa Franza Kafki, po czesku Hlava Franze Kafky, to monumentalna rzeźba kinetyczna odsłonięta w 2014 roku na placu przed centrum handlowym Quadrio w praskim Nowym Mieście. Jej autorem jest czeski rzeźbiarz David Černý. Rzeźba mierzy 11 metrów wysokości, waży około 39 ton i składa się z 42 niezależnych poziomych warstw z polerowanej stali nierdzewnej. Każda warstwa obraca się na własnej osi we własnym tempie. Gdy się wyrównają, tworzą rozpoznawalny portret pisarza. Przez większość czasu jednak nie wyrównują się, pozostawiając widzów przed migoczącą, pofragmentowaną chromową masą, która od czasu do czasu na krótką chwilę układa się w coś przypominającego twarz, by zaraz znowu się rozpaść.

To napięcie między czytelną formą a rozpadem jest — jak szybko zauważa większość obserwatorów — sednem całego dzieła. Kafka spędził większość dorosłego życia w Pradze, pisząc o biurokratycznych labiryntach, tożsamości pod presją i niemożności bycia naprawdę poznanym. Portret, który nie może trwać w bezruchu, nie jest przypadkowy.

Artysta: David Černý

Głowa Franza Kafki to jedno z najbardziej ambitnych technicznie dzieł Davida Černego — praskiego rzeźbiarza, który zdobył międzynarodową sławę dzięki prowokacyjnym, wielkoformatowym pracom w przestrzeni publicznej. Możliwe, że znasz już jego pracę z Wieża Telewizyjna na Žižkovie, po której wspinają się gigantyczne pełzające niemowlęta, albo z obracającej się figury mężczyzny zwisającego jedną ręką z belki na Starym Mieście. Černý konsekwentnie wykorzystuje skalę, ruch i rozpoznawalne tematy, by wywoływać dyskomfort, a nie tworzyć ozdoby.

Realizacja rzeźby Kafki wymagała współpracy z inżynierami. Każda z 42 polerowanych warstw ze stali nierdzewnej posiada własny silnik i jest sterowana przez program wyznaczający sekwencję obrotów. Efekt końcowy to nie tyle statyczny pomnik, co mechaniczny spektakl rozgrywający się w przestrzeni publicznej niezależnie od tego, czy ktoś na niego patrzy.

Jeśli chcesz lepiej poznać obecność Černego w całej Pradze, przewodnik po instalacjach Davida Černego w Pradze mapuje jego najważniejsze instalacje w mieście i wyjaśnia kulturowe kontrowersje, jakie jego prace regularnie wywołują.

Kafka i jego związek z Pragą

Franz Kafka urodził się w Pradze w 1883 roku w niemieckojęzycznej rodzinie żydowskiej, w czasach gdy miasto należało do Austro-Węgier. Spędził tu niemal całe życie, pracując jako urzędnik w firmie ubezpieczeniowej i pisząc opowiadania oraz powieści w wolnym czasie. Zmarł w 1924 roku, mając 40 lat, opublikowawszy bardzo niewiele. Jego przyjaciel i wykonawca testamentu Max Brod nie zastosował się do instrukcji Kafki, który nakazał spalić rękopisy — zamiast tego je wydał, ofiarując światu Proces, Zamek i Przemianę.

Praga traktuje Kafkę jako jeden ze swoich najważniejszych eksportów kulturalnych, choć relacja ta jest złożona. Miasto, o którym pisał, było w dużej mierze niemieckojęzyczne i żydowskie — świat wymazany przez XX wiek. Muzeum Franza Kafki na Małej Stranie mierzy się z tą biograficzną i historyczną złożonością bezpośrednio — warto je połączyć z wizytą przy obracającej się rzeźbie, jeśli zależy ci na czymś więcej niż zdjęciu na Instagram.

Wizyta: czego się spodziewać o różnych porach dnia

Plac przed Quadrio w ciągu dnia jest przejściem dla pracowników biurowych i klientów centrum handlowego. Rano, mniej więcej między 8 a 10, przewija się tędy spory strumień dojeżdżających do pracy, wychodzących z wyjścia metra Národní třída — większość bez zatrzymywania się. Rzeźba obraca się niezależnie od tego. Chromowa powierzchnia chwyta poranne wschodnie światło i odbija okoliczną zabudowę w chłodnych srebrnych tonach.

W południe ruch jest największy. Pracownicy biurowi wychodzący na lunch zazwyczaj zatrzymują się na chwilę, robią zdjęcie telefonem i idą dalej. To najmniej klimatyczna pora na wizytę, ale przydatna, jeśli chcesz obserwować reakcje ludzi na rzeźbę na żywo. Sekwencja obrotu trwa przez całą przerwę obiadową, a odbicia zmieniają się wraz z przesuwaniem słońca nad głową.

Wczesny wieczór, mniej więcej między 17 a 19, to moment, w którym rzeźba naprawdę robi wrażenie. Gdy zapada zmrok, plac pustoszeje, a rzeźba jest podświetlona od dołu. Polerowane stalowe płyty jaśnieją na tle ciemniejącego nieba. Powolny obrót staje się bardziej hipnotyczny, gdy nie musisz przepychać się przez tłum. Jeśli zależy ci na fotografii — to twoje okno.

W nocy plac jest cichy, a rzeźba wciąż się obraca w sztucznym oświetleniu. Efekt jest gdzieś między medytacyjnym a niepokojącym. Z bliska słychać cichy mechaniczny szum silników. Turystów o tej porze jest mniej niż przy niemal każdej innej ważnej atrakcji w Pradze.

Dojazd i informacje praktyczne

Rzeźba stoi tuż nad stacją metra Národní třída na linii B (żółtej). Wychodząc z głównego wyjścia stacji, od razu trafiasz na plac Quadrio i rzeźba jest widoczna natychmiast. Nie ma potrzeby szukania ani nawigowania. Ze Staromiejskiego Rynku to około 15 minut spaceru na południe przez oś Národní třída.

Okolica Nowego Miasta w Pradze jest mocno komercyjna i nie należy do typowych dzielnic turystycznych. To istotny kontekst: w odróżnieniu od zegara astronomicznego na Starym Mieście czy Mostu Karola, wokół tej rzeźby nie ma żadnej pamiątkarskiej otoczki. Plac jest funkcjonalny, a nie malowniczy — z jednej strony centrum handlowe Quadrio, z drugiej ruchliwy korytarz tramwajowy na ulicy Spálená.

Rzeźba jest w pełni dostępna jako plenerowe dzieło sztuki na poziomie gruntu. Nie ma schodów, barier ani punktów wejścia. Osoby na wózkach inwalidzkich i rodziny z wózkami dziecięcymi mogą podejść z każdej strony przez otwarty plac.

Czy warto poświęcić na to czas?

Szczerze? To zależy od tego, czego szukasz. Jeśli traktujesz Głowę Franza Kafki jak kolejny punkt do odfajkowania na liście atrakcji — 15-minutowy przystanek w drodze między Placem Wacława a Teatrem Narodowym — poczujesz niedosyt. Chromowa kolumna powoli obracająca się przed centrum handlowym nie tłumaczy się sama z siebie.

Jeśli przychodzisz z kontekstem — wiesz, kim był Kafka, co robi Černý i co tak naprawdę mechanizm ma przedstawiać — rzeźba w pełni uzasadnia swoje istnienie. Obserwowanie, jak pofragmentowana twarz składa się i rozpada, rozpoznawalna przez zaledwie kilka sekund, by zaraz znowu się rozsypać, to naprawdę przemyślana metafora wizualna. To nie jest konwencjonalny pomnik.

Osoby, które uważają współczesną sztukę publiczną za pretensjonalną, lub które interesują się przede wszystkim średniowiecznym i barokowym dziedzictwem Pragi, prawdopodobnie znajdą tu mniej niż na Rynku Staromiejskim czy na Moście Karola. To uzasadniona preferencja, nie krytyka.