Hội quán Phước An: Ngôi chùa Hoa tráng lệ nhất Chợ Lớn

Hội quán Phước An là gì?

Hội quán Phước An không phải là một chùa Phật giáo theo nghĩa thông thường. Đây là một hội quán — loại đền thờ kiêm nhà hội họp do cộng đồng người Hoa di cư từ miền Nam Trung Quốc xây dựng, phục vụ cả việc tế lễ lẫn sinh hoạt cộng đồng. Hội quán này được cộng đồng Minh Hương (người Phúc Kiến) lập trên nền miếu An Hòa cổ xưa, và công trình hiện tại được xây dựng năm 1902. Năm 2009, UBND TP.HCM chính thức công nhận đây là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố — một danh hiệu khẳng định tầm quan trọng của nó vượt xa vẻ ngoài khiêm tốn nhìn từ mặt đường.

Hội quán tọa lạc trên đường Hồng Bàng, một trục thương mại rộng lớn chạy qua Chợ Lớn, khu phố người Hoa lịch sử của TP. Hồ Chí Minh. Khu vực này đã là trung tâm buôn bán của cộng đồng người Hoa hải ngoại từ thế kỷ 18, và mật độ hội quán tại đây không nơi nào ở miền Nam Việt Nam sánh được. Hội quán Phước An được đánh giá là một trong những hội quán được trang trí công phu nhất trong số đó.

Kiến trúc và trang trí: bạn đang ngắm nhìn điều gì?

Nhìn từ ngoài đường, mặt tiền hội quán khá kín đáo. Một lối vào tương đối hẹp mở ra qua cánh cửa gỗ nặng nề, hai bên là cột sơn đỏ và đôi sư tử đá canh gác. Nhưng chỉ khi bước qua ngưỡng cửa, bạn mới thực sự cảm nhận được quy mô của tài nghệ thủ công nơi đây. Các đường bờ mái được trang trí bằng những bức tranh gốm sứ tinh xảo mô tả cảnh tuồng Trung Hoa và thần thoại — kỹ thuật gốm Thạch Loan (Shiwan) có nguồn gốc từ các lò nung ở tỉnh Quảng Đông. Rồng, phụng và các chiến tướng giáp trụ chen chúc trên mái ngói với màu men nhiều sắc rực rỡ.

Bên trong, không khí đặc quánh mùi nhang từ những vòng xoắn treo lơ lửng trên xà nhà, mỗi vòng cháy âm ỉ hàng giờ, thậm chí hàng ngày. Những bức chạm khắc trên bình phong bàn thờ và các tấm gỗ đòi hỏi bạn phải dành thời gian mới đọc hết: hãy để ý đến những bức phù điêu nhiều lớp kể chuyện lịch sử, các cột sơn then thếp vàng, và những lư hương đồng khổng lồ đặt trước mỗi bàn thờ. Bàn thờ chính thờ Quan Công (còn gọi là Quan Vũ), vị tướng được thần thánh hóa từ thời Tam Quốc, được người Hoa tôn thờ như thần chiến tranh, chính nghĩa và nghĩa khí.

Một bàn thờ phụ thờ Thiên Hậu — nữ thần biển — phản ánh nguồn gốc hàng hải của cộng đồng thương nhân người Phúc Kiến đã xây dựng nơi này. Sự hiện diện của nhiều vị thần trong cùng một công trình là nét đặc trưng của tín ngưỡng dân gian miền Nam Trung Hoa, đồng nghĩa với việc có rất nhiều thứ để quan sát chứ không chỉ dừng lại ở một điểm nhấn duy nhất.

Trải nghiệm ở từng thời điểm trong ngày

Buổi sáng sớm là thời điểm đáng ghé thăm nhất. Khoảng 7 giờ sáng, khói nhang đã được thắp cho buổi dâng lễ đầu tiên trong ngày, và ánh sáng vàng ấm lọc qua cổng chính tạo ra một màn sương khói làm dịu đi sắc vàng đỏ của nội thất. Người dân địa phương, phần lớn là người cao tuổi, thong thả di chuyển giữa các bàn thờ với bó nhang và những xấp giấy vàng mã nhỏ. Âm thanh ở đây rất đặc trưng: tiếng cầu kinh trầm đều, tiếng pháo nổ giòn đâu đó gần cổng nhà, và tiếng lắc xăm nhẹ nhàng trong ống tre.

Đến giữa trưa, không khí lắng xuống. Chùa vẫn mở và vẫn giữ được bầu không khí đặc trưng, nhưng người đến cúng thưa dần và bạn có thể quan sát nội thất tỉ mỉ hơn mà không cảm thấy phiền đến ai. Những vòng nhang trên trần đón ánh sáng hắt qua ô thoáng của sân giữa — đây có lẽ là khung giờ chụp ảnh bàn thờ và các bức chạm khắc đẹp nhất, không bị bóng nắng chiếu ngang gắt.

Sáng cuối tuần đông hơn, có cả gia đình người địa phương lẫn đoàn khách du lịch ghé qua vội. Nếu bạn muốn yên tĩnh để chiêm ngưỡng và chụp ảnh gốm sứ trên mái, sáng thứ Ba hay thứ Tư sẽ thoáng đãng hơn hẳn.

Bối cảnh lịch sử và văn hóa

Nguồn gốc của địa điểm này có trước công trình năm 1902 rất lâu. Hội quán được xây dựng trên nền miếu An Hòa cũ, cho thấy vị trí này đã có ý nghĩa tâm linh với cộng đồng người Hoa ở Chợ Lớn từ trước khi tòa nhà hiện tại được dựng lên. Hệ thống hội quán đóng vai trò trung tâm trong cách tổ chức cộng đồng người Hoa hải ngoại tại Việt Nam: mỗi hội quán phục vụ một nhóm phương ngữ riêng, cung cấp cho người mới đến một nơi tìm kiếm mối làm ăn, giải quyết tranh chấp và tổ chức lễ hội xung quanh các vị thần bảo hộ chung.

Hội quán Phước An được xây năm 1902 bởi cộng đồng Minh Hương — những người Hoa gốc Phúc Kiến đã dần hòa nhập vào xã hội Việt Nam trong khi vẫn gìn giữ bản sắc văn hóa riêng. Cộng đồng này để lại một di sản kiến trúc đáng kể trên khắp Chợ Lớn, và Hội quán Phước An đứng ngang hàng với Chùa Thiên Hậu và Chùa Ông Bổn như một trong những địa điểm tín ngưỡng có chiều sâu lịch sử nhất của khu phố.

Việc được công nhận là di tích cấp thành phố năm 2009 giúp hội quán được bảo vệ chính thức, nhưng nơi đây vẫn là không gian thờ phụng sống động chứ không phải bảo tàng. Những công trình trùng tu thấy rõ trên một số đoạn mái phản ánh sự quan tâm gìn giữ liên tục từ phía cộng đồng vẫn đang sử dụng nơi này.

Hướng dẫn thực tế: đường đến và tham quan như thế nào

Hội quán tọa lạc tại 184 Hồng Bàng, Quận 5 — trung tâm hành chính của Chợ Lớn. Xe buýt tuyến 139 chạy dọc hành lang này và có điểm dừng gần Bệnh viện Chợ Rẫy, đi bộ một đoạn ngắn là đến nơi. Grab và các ứng dụng đặt xe khác là lựa chọn tiện lợi nhất từ trung tâm Quận 1, hành trình khoảng 15 đến 20 phút tùy giao thông. Xe ôm công nghệ có giá khá rẻ.

Hầu hết du khách kết hợp Hội quán Phước An vào một hành trình thăm chùa rộng hơn ở Chợ Lớn. Trong khoảng cách đi bộ hoặc đi xe ngắn, bạn sẽ tìm thấy chùa Thiên Hậu trên đường Nguyễn Trãi và không khí nhộn nhịp của Chợ Bình Tây — khu chợ có mái che lớn đóng vai trò là trung tâm thương mại của Chợ Lớn. Một buổi sáng kết hợp các điểm này sẽ cho bạn cái nhìn mạch lạc về cách cộng đồng người Hoa gốc Việt xây dựng cả đời sống tâm linh lẫn thương mại trong cùng một khu vực.

Ăn mặc lịch sự khi vào đây: vai và gối được che kín là yêu cầu thông thường tại các nơi thờ tự đang hoạt động. Chụp ảnh bên trong thường được phép, nhưng hãy tôn trọng người đang cầu nguyện, tránh dùng đèn flash chiếu thẳng vào họ, và lùi lại khỏi bàn thờ để lấy góc chụp thay vì chen vào không gian hành lễ. Không có nhân viên phát hướng dẫn chính thức, nên ý thức của du khách là điều quan trọng ở đây.

Ai sẽ thích nơi này, và ai thì chưa chắc

Với những du khách thấy Chùa Ngọc Hoàng ở Quận 3 quá đông hoặc quá được đánh bóng cho tour du lịch, Hội quán Phước An mang lại trải nghiệm trực tiếp hơn nhiều. Không có bảng thông tin tiếng Anh, không có cửa hàng lưu niệm, không có hàng xếp chờ. Trải nghiệm ở đây đòi hỏi sự tò mò và khả năng quan sát mà không cần ai dẫn dắt. Người yêu kiến trúc sẽ thấy riêng phần gốm sứ trên mái đã xứng đáng để ghé qua, còn nhiếp ảnh gia đam mê khói nhang, ánh nến và các lớp bề mặt thếp vàng sẽ có rất nhiều tư liệu đáng giá.

Tuy nhiên, du khách muốn một điểm chụp ảnh nhanh với thông tin giải thích rõ ràng có thể cảm thấy thiếu hụt. Gần như không có tài liệu diễn giải tại chỗ, và để hiểu được những gì đang nhìn, bạn cần tìm hiểu trước hoặc đi cùng người am hiểu. Những ai nhạy cảm với khói nhang, hoặc có khó khăn về đi lại, cũng nên lưu ý rằng không gian bên trong khá chật, nền đất đôi chỗ không bằng phẳng và không có tiện nghi dành cho người khuyết tật. Nếu lịch trình của bạn khá dày, tốt hơn hết hãy lồng ghép điểm này vào một buổi khám phá Chợ Lớn trọn vẹn thay vì ghé riêng một mình.

Kết hợp Hội quán Phước An với khu vực Chợ Lớn

Chợ Lớn xứng đáng để bạn dành trọn thời gian. Đây là một trong số ít khu vực ở TP.HCM mà một chuyến đi bộ thong thả — qua các tiệm thuốc bắc, cửa hàng vải sỉ và những con hẻm nhỏ với bếp ăn đặt ngoài trời — thực sự khác biệt so với phần còn lại của thành phố. Nếu bạn đang lên kế hoạch dành cả ngày cho khu phố này, hãy tham khảo hướng dẫn đầy đủ những điều cần làm ở TP. Hồ Chí Minh để hiểu Chợ Lớn nằm ở đâu trong hành trình tổng thể. Với nửa ngày dành riêng cho di sản Hoa-Việt, hành trình bắt đầu từ Hội quán Phước An và kết thúc ở Chợ Bình Tây sẽ mang lại một cung bậc trọn vẹn từ đời sống tâm linh đến đời sống thương mại.

Ẩm thực đường phố quanh Chợ Lớn cũng rất đáng để lên kế hoạch trước. Đường Hùng Vương và các con hẻm quanh Châu Văn Liêm tập trung dày đặc các quán ăn sáng kiểu Hoa-Việt phục vụ cháo, bánh bao hấp và các loại mì nước — khác hẳn so với phở và bánh mì quen thuộc ở Quận 1. Hướng dẫn ẩm thực đường phố TP. Hồ Chí Minh có những gợi ý cụ thể cho khu vực này.