Nhà thờ Koutoubia: Biểu tượng minaret của Marrakech

Nhà thờ Hồi giáo Koutoubia thực ra là gì?

Nhà thờ Hồi giáo Koutoubia là nhà thờ lớn nhất Marrakech và cũng là công trình kiến trúc quan trọng nhất thành phố này. Tháp minaret cao khoảng 69 mét tính từ thân chính (khoảng 77 mét nếu tính cả đỉnh), đã trở thành mốc định hướng không thể thiếu với những người lữ hành từ sa mạc Sahara suốt hơn tám trăm năm. Cấu trúc của tháp cực kỳ hài hoà, với tỷ lệ chiều cao trên bề rộng gần như 5:1, trở thành mẫu gốc trực tiếp cho Giralda ở Seville và tháp Hassan ở Rabat. Cả ba đều được xây dựng dưới thời nhà Almohad vào cuối thế kỷ 12.

Tên gọi có nghĩa là 'Nhà thờ của những người bán sách', ám chỉ khu chợ buôn bán sách và bản thảo phát triển rực rỡ ngay dưới chân tháp. Chỉ chi tiết nhỏ đó cũng cho thấy tính chất trung tâm văn hóa của nơi này vào thời Trung Cổ: không chỉ là nơi cầu nguyện mà còn là trung tâm tri thức và thương mại của một thành phố từng sánh ngang với bất cứ đô thị nào quanh Địa Trung Hải thời ấy.

Nhà thờ nằm ở rìa phía tây Jemaa el-Fna, vì vậy đi dạo ở trung tâm Marrakech bạn không thể nào không đi ngang qua đây. Điểm thuận tiện cho bạn là không cần phải mất công vòng vèo: bạn cứ đi qua nhiều lần, mỗi lần lại ngắm từ góc độ khác, suốt cả ngày.

Bối cảnh lịch sử và kiến trúc ngắn gọn

Việc xây dựng bắt đầu dưới thời quốc vương Almohad – Abd al-Mumin, khoảng năm 1147, ngay sau khi triều đại này chiếm Marrakech từ tay nhà Almoravid. Một số tài liệu nói rằng công trình ban đầu bị sai hướng qibla (hướng về Mecca), nên phải phá đi xây lại năm 1157–1158. Tháp minaret hoàn thành khoảng năm 1199 dưới thời caliph Yaqub al-Mansur, cũng là người cho xây tháp Hassan ở Rabat.

Trang trí tháp minaret theo một hệ thống phân tầng rõ rệt: bốn mặt đều trang hoàng khác nhau, mặt bắc hướng về lối vào chính của thành phố là nơi kỳ công nhất. Hoạ tiết hình học mạng lưới (sebka) được đục trên gạch nung, phía dưới là các vòm mù và dải gạch men màu sắc. Trên đỉnh, ba quả cầu đồng mạ vàng nhỏ dần (jamur) tạo dấu ấn – nét thường thấy trong kiến trúc nhà thờ ở Maroc và Andalusia.

Nếu bạn muốn hiểu tường tận hơn vị trí của Koutoubia trong di sản kiến trúc Marrakech, hãy đọc hướng dẫn kiến trúc Hồi giáo tại Marrakech – nơi giải thích tường tận hệ thống kiến trúc Almohad và Saadian trên toàn thành phố.

Trải nghiệm thay đổi ra sao tuỳ thời điểm trong ngày

Sáng sớm, từ khoảng 7h đến 9h, là khung giờ lý tưởng nhất để ghé thăm. Ánh mặt trời từ phía đông chiếu chếch lên làm nổi bật các đường nét thắt sợi sebka trên tháp. Vườn yên tĩnh hẳn, không khí còn phảng phất làn gió mát ban đêm, quanh bạn chỉ nghe tiếng chim ri trên cây cam và lác đác tiếng người bày bán phía gần quảng trường. Đứng ở góc vườn phía bắc, bạn có thể chụp trọn tháp với nền trời xanh đẹp mà không dính đoàn khách du lịch nào.

Sang đến giữa buổi sáng, không khí thay đổi rõ: các đoàn khách bắt đầu đổ về từ riad các nơi, hướng dẫn viên nói chuyện đủ thứ tiếng, quảng trường rộng phía trước nhà thờ trở thành điểm qua lại của xe ngựa, người đạp xe và trẻ nhỏ. Vườn vẫn dễ chịu nhưng không còn yên tĩnh như đầu buổi.

Chiều muộn, nhất là trước giờ maghrib (cầu nguyện lúc hoàng hôn), là thời điểm đẹp thứ nhì. Tiếng adhan (gọi cầu nguyện) vang lên từ chính tháp minaret Koutoubia vang vọng rất rõ vào giờ này. Người dân đến ngồi nghỉ trên ghế vườn, ánh sáng ngả vàng rực và gạch hồng của tòa tháp nổi bật trên nền trời chạng vạng. Nếu căn đúng lúc, bạn còn nghe tiếng adhan vang lên từ nhiều nhà thờ trong medina, một trải nghiệm âm thanh thực sự đặc sắc mà hình ảnh không thể lột tả.

Vườn xung quanh: bạn sẽ thấy gì?

Vườn quanh nhà thờ khá tươm tất, cắt tỉa kỹ càng chứ không hoang dại. Hàng rào hoa hồng cắt vuông góc tạo thành đường lối rõ ràng, cây cam cây chanh che bóng râm loáng thoáng. Mùa xuân hoa hồng nở rộ, thơm tự nhiên chứ không hoà quyện cùng hương nước hoa các quầy gần đó. Đường đi rộng, bằng phẳng và có nhiều băng ghế nghỉ nên bạn gặp khó khăn di chuyển cũng không phải lo lắng.

Nhà thờ dài khoảng 90m, rộng 60m, nên khi đi dọc bức tường bên ngoài cảm giác rất vững chãi. Trang trí tường ngoài giản dị hơn nhiều so với tháp, chủ yếu là gạch đá đơn giản, cửa sổ gỗ nhỏ và tường trắng dày. Tất cả mọi ánh mắt cuối cùng vẫn hướng lên ngọn tháp sừng sững phía trên.

Cổng vào vườn thường có hàng bán bưu thiếp và tranh nhỏ, nhưng họ không chèo kéo. Bạn chỉ cần nhẹ nhàng từ chối là được. Nên mang theo nước nếu đi vào mùa hè vì không có quán cà phê trong vườn và nhiệt độ Marrakech thường xuyên trên 35°C.

Di chuyển và những điều cần lưu ý

Nhà thờ Koutoubia nằm trên đại lộ Mohammed V, góc tây nam của quảng trường Jemaa el-Fna. Từ quảng trường chính, bạn đã nhìn thấy tháp minaret rất rõ. Chỉ cần hướng về phía đó, đi bộ chưa đến 10 phút là tới vườn. Không lo lạc đường vì cả khu vực này đều xác định phương hướng dựa trên ngọn tháp Koutoubia.

Từ Gueliz – khu phố hiện đại phía tây medina, bắt taxi nhỏ đến nhà thờ mất khoảng 15 phút, giá dao động từ 30–50 MAD, bạn nên thoả thuận giá hoặc yêu cầu bật đồng hồ trước khi đi. Nếu đi bộ từ Gueliz dọc đại lộ Mohammed V thì mất khoảng 20–25 phút, đường khá dễ đi, vỉa hè rộng, tháp minaret luôn nằm trong tầm mắt giúp bạn định hướng.

Bên ngoài và vườn luôn mở cửa cả ngày lẫn tối, vào tự do không vé, không cần đặt trước, không xếp hàng. Khi tham quan nên ăn mặc kín đáo: nên mặc áo phủ vai và tránh trang phục quá ngắn vì đây là địa điểm linh thiêng. Điều này cần nói rõ vì đôi khi khách đến từ hồ bơi khách sạn vẫn mặc đồ đi biển.

Có đáng để bạn dành thời gian không?

Nhà thờ Koutoubia thực sự đáng ghé thăm, nhưng bạn cần điều chỉnh kỳ vọng. Bạn sẽ không được vào bên trong mà chỉ ngắm bên ngoài – là một công trình kiến trúc tuyệt đẹp, cân đối hiếm có, và khu vườn dễ chịu hơn là rực rỡ. Nếu bạn từng ấn tượng với Jardin Majorelle hay trường Ben Youssef, thì khu vườn Koutoubia sẽ có phần nhẹ nhàng, tinh tế hơn.

Giá trị lớn nhất mà Koutoubia mang lại là cảm giác vững vàng và cân đối. Tháp minaret tồn tại gần như không thay đổi suốt hơn 800 năm, trở thành thước đo để so sánh mọi kiến trúc khác của thành phố. Nếu bạn quan tâm đến nghệ thuật Hồi giáo, lịch sử Almohad, hay việc chuyển giao ý tưởng kiến trúc giữa Maroc và Tây Ban Nha, thì nơi này thật sự đặc biệt. Hãy kết hợp tham quan với Trường Kinh Qur'an Ben Youssef để có cái nhìn đầy đủ về kiến trúc tôn giáo Trung cổ của Marrakech.

Những du khách cảm thấy chưa ấn tượng thường là người chỉ lướt qua vội vàng vào buổi trưa hè, chưa chuẩn bị gì. Ngược lại, ai biết dừng lại ngắm thật lâu vào sáng sớm đều cảm thấy chuyến tham quan xứng đáng. Khác biệt là ở sự chuẩn bị, chứ không phải ở điểm đến.

Nếu bạn muốn xây dựng lịch trình khám phá sâu khu phố cổ Marrakech, hãy xem hướng dẫn tour đi bộ Marrakech, lộ trình hợp lý nửa ngày qua medina, giúp bạn khám phá Koutoubia mà không tốn sức vòng vèo.