Kościół św. Bartłomieja w Brighton: wiktoriański gigant, obok którego pewnie przeszłeś obojętnie

Dlaczego ten kościół zatrzymuje ludzi w miejscu

Większość odwiedzających trafia do kościoła św. Bartłomieja przez przypadek – skręca za róg gdzieś w North Laine i nagle staje twarzą w twarz z ścianą ciemnej cegły, która zdaje się nie mieć końca. Nawa tego anglikańskiego kościoła, ukończonego w 1874 roku, sięga wewnętrznie około 44 metrów. Oglądana z ulicy, bez złudzenia perspektywy tworzonego przez wieżę czy iglicę, pionowa masa budynku jest niemal trudna do ogarnięcia wzrokiem. Wygląda mniej jak kościół, a bardziej jak konsekrowany budynek przemysłowy.

To porównanie nie jest całkowicie bezpodstawne. Architekt Edmund Scott zaprojektował kościół św. Bartłomieja w uproszczonym stylu gotyckiego odrodzenia, używając zwykłej cegły – w czasach, gdy wiktoriańscy budowniczowie kościołów sięgali zazwyczaj po kamień, ornamentykę i strzelistą sylwetkę. Efektem jest budynek, który robi radykalne wrażenie nawet dziś, ponad 150 lat później. Historic England nadało mu status zabytku klasy I – najwyższy poziom ochrony w Anglii, zarezerwowany dla obiektów o wyjątkowym znaczeniu.

Wnętrze: skala i cisza

Przekraczając zachodnie drzwi, większość ludzi instynktownie zatrzymuje się i patrzy prosto w górę. Nawa jest niemal agresywnie pionowa. Nie ma tu naw bocznych w tradycyjnym sensie, a ściany wznoszą się bez wyraźnych przerw aż po dach, który wydaje się nieprawdopodobnie odległy. Proporcje są tak skrajne, że przestrzeń sprawia wrażenie wąskiej, mimo że na poziomie podłogi ma znaczną szerokość. Dźwięk zachowuje się tu zupełnie inaczej: głosy instynktownie opadają, kroki odbijają echem w długim, powolnym wygaśnięciu, a zgiełk North Laine za drzwiami znika całkowicie.

We wnętrzu znajduje się kilka znaczących elementów wyposażenia dodanych po ukończeniu nawy, w tym baldachim nad głównym ołtarzem i mozaiki powstałe pod koniec XIX i na początku XX wieku. Dekoracje wnoszą ciepło i kolor, których sama ceglana powłoka by nie zapewniła. Przyjrzyj się uważnie płytkom podłogowym, elementom metaloplastyki i temu, jak światło wpada przez wysokie okna o różnych porach dnia: po południu smugi rozproszonego światła powoli przesuwają się po cegle, ukazując fakturę ścian w sposób, którego poranne wizyty nie ujawniają.

W tygodniu kościół jest naprawdę cichy w godzinach otwarcia. W przeciwieństwie do wielkich turystycznych kościołów w Londynie nie ma tu audioprzewodników, lin wyznaczających trasy ani kolejek. Możesz po prostu usiąść w ławce i patrzeć. Dla kogoś, kto spędza w Brighton cały dzień na zwiedzaniu, sama cisza ma tu praktyczną wartość.

Historia i kontekst: skąd się tu wziął

Kościół św. Bartłomieja powstał w latach 1872–1874, by służyć klasie robotniczej, która w połowie epoki wiktoriańskiej gwałtownie rozrosła się na ulicach na północ od dworca Brighton. Fundusze pochodziły w dużej mierze z inicjatywy ojca Arthura Wagnera, ważnej postaci w brightońskim ruchu anglokatolickm, który sfinansował już wcześniej kilka lokalnych kościołów. Przekonania religijne Wagnera ukształtowały liturgiczny charakter świątyni: została ona zbudowana z myślą o ceremonialnej, rytualnie zorientowanej formie nabożeństw anglikańskich, co wyjaśnia zarówno skrajną pionowość nawy, jak i późniejsze inwestycje w bogato zdobione wyposażenie ołtarza.

Okolica kościoła, dziś znana jako North Laine, w latach 70. XIX wieku była gęstą siatką robotniczych kamienic – zupełnie inaczej niż dziś, gdy dominują tu niezależne sklepy i butiki. Kościół miał być centrum lokalnej społeczności, a nie architektonicznym pomnikiem dla potomnych. Że stał się tym drugim – to po części zasługa ambicji Edmunda Scotta, a po części szczęśliwy zbieg okoliczności: dzielnica się uszlachetniła, zamiast zostać wyburzona i zabudowana od nowa.

Wpis do rejestru zabytków klasy I przez Historic England potwierdza ogólnokrajowe znaczenie budynku. Mniej niż 3% wpisanych obiektów w Anglii ma ten status. Dla kościoła niebędącego katedrą, położonego w mieście drugiej kategorii, to naprawdę wyjątkowe wyróżnienie.

Wizyta w praktyce: godziny, dostęp i czego się spodziewać

Kościół jest otwarty dla zwiedzających od poniedziałku do czwartku w godzinach 10:00–13:00, a od piątku do soboty w godzinach 10:00–16:00. W niedzielę dostęp jest przede wszystkim podczas nabożeństw, więc jeśli planujesz wizytę w celu zwiedzania wnętrza w niedzielę, warto wcześniej sprawdzić stronę internetową kościoła. Wstęp jest bezpłatny.

Adres to Ann Street, Brighton, BN1 4GP. Dworzec kolejowy Brighton jest oddalony o około dziesięć minut drogi piechotą – wystarczy iść na północ wzdłuż korytarza London Road. Na London Road zatrzymuje się wiele linii autobusowych Brighton & Hove, skąd do kościoła jest kilka minut spacerem. Jeśli już zwiedzasz North Laine pieszo, kościół doskonale wpisuje się w trasę obejmującą niezależne sklepy przy Gardner Street czy Sydney Street.

W materiałach opublikowanych przez kościół brak szczegółowych informacji o dostępności dla osób z niepełnosprawnościami. Odwiedzający mający szczególne potrzeby związane z mobilnością powinni przed wizytą skontaktować się bezpośrednio z kościołem, aby potwierdzić dostęp do parteru i dostępne udogodnienia.

Fotografowanie: co wychodzi, a co nie

Od zewnątrz kościół stanowi niezwykłe wyzwanie fotograficzne. Budynek jest tak wysoki w stosunku do szerokości Ann Street, że uchwycenie jego pełnej wysokości wymaga bardzo szerokokątnego obiektywu albo znacznej odległości – ani jedno, ani drugie nie jest łatwe do uzyskania z pozycji wprost przed fasadą. Aparaty w smartfonach mają problem z całym szczytem budynku. Najlepsza metoda to przejście na północną stronę ulicy i skadrowanie górnej części fasady na tle nieba – zwykle daje to lepszy wynik niż próba ujęcia całego budynku naraz.

We wnętrzu przez większą część dnia brakuje mocnego, kierunkowego światła, przez co zdjęcia często wyglądają płasko – inaczej niż samo wrażenie, jakie robi przestrzeń. Wyjątkiem są późne popołudnia w piątki i soboty podczas wydłużonych godzin otwarcia, gdy nisko padające słońce tworzy drapiące światło ślizgające się po cegle. Warto mieć aparat (lub smartfon) dobrze radzący sobie z mieszanym, słabym oświetleniem wnętrz. Lampę błyskową lepiej odpuścić – jest nieodpowiednia podczas nabożeństw i w każdych warunkach rzadko daje tu dobre efekty.

Jak wpisać go w szerszy plan zwiedzania Brighton

St Bartholomew's najlepiej łączyć z innymi architektonicznymi i kulturalnymi atrakcjami w centrum Brighton. Oczywistym punktem odniesienia jest Royal Pavilion – najbardziej znany budynek Brighton, będący prawdziwą ucztą dekoracyjnej przesady, która stylistycznie stoi na przeciwnym biegunie wobec surowej cegły St Bartholomew's. Odwiedzenie obu w ciągu jednego dnia jest jak najbardziej możliwe i sprawia, że kontrast między nimi staje się pouczający, a nie przypadkowy.

Jeśli interesują Cię kolejne warstwy architektoniczne Brighton, przewodnik po architekturze regencyjnej Brighton daje szerszy kontekst wcześniejszych etapów zabudowy, poprzedzających wiktoriańską ekspansję w kierunku North Laine. Sam kościół symbolizuje moment, w którym rosnąca liczba mieszkańców Brighton zdecydowanie odwróciła się od nadmorskich tarasów z epoki regencji i skierowała ku robotniczym dzielnicom na północy.

Po zwiedzeniu kościoła warto powłóczyć się po okolicy na piechotę. W pobliżu znajduje się Brighton Open Market, a uliczki North Laine najlepiej smakują bez pośpiechu i sztywnego planu. Jeśli interesują Cię inne zabytkowe budowle Brighton, koniecznie zajrzyj do kościół św. Mikołaja – to zupełnie inne doświadczenie architektoniczne: budowla średniowieczna, a nie wiktoriańska, usytuowana na wzgórzu nad dworcem kolejowym, skąd rozciąga się widok na całe miasto.

Szczera ocena: dla kogo jest to miejsce, a dla kogo nie

Kościół św. Bartłomieja nie jest typową atrakcją turystyczną i nie stara się nią być. Nie ma tu sklepiku z pamiątkami, tablic z historią w przystępnej formie, kawiarni ani regularnych zorganizowanych wycieczek. To doświadczenie przede wszystkim architektoniczne i kontemplacyjne. Odwiedzający nastawionych na aktywne, dobrze skrojone przeżycia kościół może rozczarować.

Warto też szczerze powiedzieć o wyglądzie od zewnątrz: przy zachmurzonym niebie – a w Brighton od października do marca jest ono częstym gościem – ciemna cegła robi wrażenie przygnębiającej, a nie dramatycznej. Budynek najlepiej pokazuje, na co go stać, w dobrym świetle. Jeśli twoja wizyta przypada na szarą zimową pogodę, wnętrze wciąż jest warte zobaczenia, ale uczciwie jest przygotować się na mniej efektowne wrażenia z zewnątrz.

Dla kogoś z prawdziwym zainteresowaniem architekturą wiktoriańską, historią anglikańskiej liturgii lub po prostu poszukującego doświadczenia przebywania w przestrzeni o naprawdę niezwykłych proporcjach – kościół św. Bartłomieja oferuje coś, czego większe i sławniejsze kościoły często nie są w stanie zapewnić: możliwość przeżycia tego w niemal całkowitej ciszy, bez tłumów, bez rezerwacji i bez żadnych kosztów.