Galeria Narodowa w Pradze – Pałac Veletržní: Sztuka nowoczesna w funkcjonalistycznym gigancie

Czym właściwie jest Pałac Veletržní

Pałac Veletržní (Pałac Targowy) to największy obiekt w sieci Galerii Narodowej w Pradze i główne miejsce w mieście poświęcone sztuce nowoczesnej i współczesnej. Kolekcja obejmuje period od francuskiego impresjonizmu przez czeskie ruchy awangardowe aż po sztukę powstałą po 1989 roku – ponad 2000 dzieł wystawionych na około 13 500 metrach kwadratowych powierzchni na kilku piętrach.

Sam budynek jest równie ważny jak to, co wisi na jego ścianach. Ukończony w 1928 roku według projektów architektów Josefa Fuchsa i Oldřicha Tyla, był w chwili otwarcia uznawany za największy tego typu obiekt na świecie i pierwszy w pełni zrealizowany budynek funkcjonalistyczny w Pradze. Od 1958 roku figuruje na liście nieruchomych zabytków kultury, a od 1976 roku mieści nowoczesne kolekcje Galerii Narodowej.

Dla tych, którzy spędzili czas w historycznym centrum, przejście do Holešovic przynosi wyraźną zmianę perspektywy. Żadnych barokowych ozdób, żadnych brukowanych uliczek na pokaz. Pałac stoi w dzielnicy Holešovice z bezkompromisową pewnością siebie wczesnego modernizmu: żelbeton, poziome okna taśmowe i ogromne przeszklone atrium, przez które do wnętrza wpada naturalne światło.

Architektura: dlaczego sam budynek robi wrażenie

Gdy podchodzisz do wejścia od przystanku tramwajowego, pierwszą rzeczą, która do ciebie dociera, jest skala. Fasada rozciąga się na całą przecznicę – rytm powtarzających się pasów okiennych jest przemysłowy w swojej genezie, ale precyzyjny w wykonaniu. Fuchs i Tyl zaprojektowali budynek na potrzeby Praskich Targów Wzornictwa: chodziło o maksymalną powierzchnię użytkową, jak najwięcej naturalnego światła i możliwość organizowania wystaw w skali dotąd niespotykanej w tym mieście.

W środku centralnym punktem jest atrium. Przebija się przez kilka kondygnacji, oświetlone od góry przez duży szklany dach, i nadaje budynkowi przestronność, jakiej tradycyjne galerie rzadko osiągają. Nawet w pochmurne dni to atrium wydaje się pełne światła. Galerie odchodzą od centralnej pustki na każdym poziomie, dzięki czemu orientacja jest intuicyjna: wejdź piętro wyżej, spojrzyj przez atrium i zorientuj się w przestrzeni.

Pałac jest jednym z najczytelniejszych przykładów funkcjonalizmu międzywojennego w Europie Środkowej. Jeśli interesuje cię, jak architektoniczne dzieje Pragi wykraczają poza gotyk i barok, przewodnik po architekturze Pragi szczegółowo omawia ten okres i osadza budynek w kontekście innych znaczących realizacji XX wieku w tym mieście.

Kolekcja: co zobaczysz w środku

Stała kolekcja jest ułożona chronologicznie i tematycznie na górnych piętrach. Zbiory z francuskiego XIX wieku obejmują dzieła Moneta, Cézanne'a, Gauguina, Picassa i van Gogha – nabyte w dużej mierze za czasów pierwszej Republiki Czechosłowackiej, kiedy kraj miał zarówno polityczne ambicje, jak i kulturalne kontakty, by zbudować poważną kolekcję nowoczesną. Oglądanie tych prac w Pradze, a nie w Paryżu, zmienia kontekst interpretacyjny w interesujący sposób: trafiły tu z konkretnym celem – jako wzorce dla czeskich artystów pracujących nad własnymi odpowiedziami na pytania modernizmu.

Kolekcje czeskie i środkowoeuropejskie to prawdopodobnie ważniejszy powód, dla którego warto tu przyjść. Malarstwo i rzeźba czeskiej awangardy z lat 1910–1930, surrealistyczne prace z lat 30. i 40., a także skomplikowana, niekiedy zaszyfrowana sztuka powstała w czasach komunizmu tworzą tu ciąg, który nigdzie indziej nie istnieje w takiej głębi. Niektóre z najbardziej uderzających sal mieszczą prace, które przez dziesięciolecia nie mogły być publicznie wystawiane.

Sztuka współczesna zajmuje dolne piętra i zmienia się częściej. Wystawy czasowe funkcjonują równolegle ze stałą kolekcją i zazwyczaj skupiają się na wybitnych twórcach XX i XXI wieku lub przeglądach tematycznych. Sprawdź stronę Galerii Narodowej przed wizytą, bo duże wystawy czasowe mogą zmieniać układ sal, a niekiedy czasowo zamykać części kolekcji stałej.

Jak pora dnia wpływa na odbiór miejsca

Pałac Veletržní przyciąga zupełnie inną publiczność niż zatłoczone atrakcje starego miasta. W środku tygodnia rano w niektórych salach panuje prawdziwa cisza – słychać tylko cichy szum systemów klimatyzacji i odległe kroki wycieczki szkolnej gdzieś w bocznym skrzydle. To najlepszy czas na sale z impresjonizmem francuskim i wczesnym czeskim modernizmem, gdzie można spędzić prawdziwy czas przed poszczególnymi dziełami bez konieczności przeciskania się wśród innych zwiedzających.

W weekendowe popołudnia pojawia się więcej ludzi, ale budynek jest na tyle duży, że tłok rzadko bywa problemem. Atrium w jasne popołudnie, gdy światło wpada przez dach ukośnymi snopami, jest warte doświadczenia niezależnie od tego, co wisi na ścianach. Fotografowanie jest co do zasady dozwolone w salach stałej kolekcji bez lampy błyskowej, choć warto to potwierdzić przy kasie, bo zasady mogą się różnić w zależności od wystawy.

Wizyty późnym popołudniem grożą brakiem czasu: ostatnie wejście jest zazwyczaj na jakiś czas przed zamknięciem o 18:00, a górne piętra ze stałą kolekcją wymagają więcej czasu, niż większość zwiedzających zakłada. Jeśli przychodzisz po 15:30, postaw od razu na piętra, które najbardziej cię interesują, zamiast próbować zrobić pełny obchód.

Dojazd i praktyczna orientacja w terenie

Najszybsza trasa z centrum to tramwaj 6 lub 17 do przystanku Veletržní palác – wysiadasz niemal przy samym wejściu od ulicy Dukelských hrdinů. Z metra linia C do stacji Vltavská to około 10 minut spaceru. Droga z Vltavskiej wzdłuż rzeki w głąb Holešovic prowadzi przez dzielnicę, która w ostatnich latach mocno się zmieniła – galerie, kawiarnie i biura zajmują dawne budynki przemysłowe.

Holešovice jest warta uwagi nie tylko ze względu na sam pałac. Przemiany dzielnicy przez ostatnie dwie dekady zaowocowały skupiskiem instytucji kulturalnych w bliskiej odległości od siebie, w tym Centrum Sztuki Współczesnej DOX, które skupia się na architekturze, designie i kwestiach społecznych i mieści się około 10 minut piechotą od Pałacu Veletržní. Zaplanowanie półdnia łączącego obie instytucje jest jak najbardziej wykonalne i naprawdę warte zachodu.

Przy wejściu do pałacu znajduje się szatnia – warto z niej skorzystać, biorąc pod uwagę rozmiar budynku i niewygodę noszenia torby przez kilka pięter sal wystawowych. W budynku działają też kawiarnia i księgarnia. Wygodne buty są wskazane: zwiedzanie wszystkich pięter wiąże się ze sporym dystansem, głównie po twardych podłogach.

Dla kogo to miejsce jest, a dla kogo nie

Pałac Veletržní nagradza tych, którzy przychodzą z prawdziwym zainteresowaniem sztuką nowoczesną lub historią architektury. Kolekcja jest obszerna, a budynek wymaga skupionej uwagi. Okazjonalni zwiedzający, którzy spędzą tu mniej niż godzinę, wyjdą z niepełnym obrazem tego, co ta instytucja oferuje.

Osoby zainteresowane przede wszystkim historią średniowiecza, architekturą gotycką lub barokową Pragą znajdą więcej satysfakcji w Katedrze Świętego Wita lub kolekcjach w Pałacu Sternbergów Galerii Narodowej. Pałac Veletržní jest instytucją stricte XX- i XXI-wieczną, a osoby, które nie odnajdują się w tym okresie historii sztuki, mogą poczuć, że bardziej robi na nich wrażenie skala budynku niż to, co w nim zgromadzono.

Rodziny z dziećmi powinny wiedzieć, że stała kolekcja jest bardzo tekstocentryczna, a galerie nie są zaprojektowane jako przestrzenie interaktywne. Warto jednak zaznaczyć, że dzieci ciekawe dużych przestrzeni i architektury często reagują na atrium i industrialną skalę budynku w sposób, jakiego bardziej ozdobne miejsca w nich nie wzbudzają.

Jeśli Pałac Veletržní jest częścią szerszego muzealnego planu zwiedzania Pragi, najlepsze muzea w Pradze – nasz przewodnik – daje przejrzysty obraz tego, jak wypada na tle innych ważnych kolekcji w mieście i jak sensownie zaplanować kolejność wizyt.